O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
FARG’ONA POLITEXNIKA INSTITUTI
“MENEJMENT” KAFEDRASI
“STRATEGIK MANEJMENT” FANIDAN
«KORXONA FAOLIYATIDAGI KORPORATIV
STRATEGIYALARNI TADQIQ QILISH VA BAHOLASH»
MAVZUSI BO’YICHA
KURS ISHI
BAJARDI:
43-11 M guruh talabasi
Ilyorov E.
QABUL QILDI:
i.f.n., Ashurov M.
F A R G’ O N A - 2 0 14
1
Mundarija
Kirish…………………………………………………………………………..... 3
I Bob. Korxonani korporativ stratеgiyaga mos kеlishi jixatidan baxolash va
ularning korporatsiya uchun nisbiy stratеgik axamiyatini aniqlash…………………….
1.1 Korxonada strategiya ishlab chiqish vazifalari va strategiya turlari
shuningdek, strategiyani shakllantirishga yondashuvlar………………………………………......
1.2 Korporativ stratеgiyani ishlab chiqish, baholash va tadqiq qilish……………..
1.3Tiklashning korporativ stratеgiyasi va divеrsifikatsiyalashning korporativ
stratеgiyasi haqida tushuncha…………………………………………………………….
II Bob. “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining tashkiliy xuquqiy asoslari
to’grisida ma’lumot………………………………………………………………………
2.1 “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining umumiy xarakteristikasi………….
2.2 “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining yillik ko’rsatkichlar taxlili xususan,
qo’shma korxonaning asosiy vositalari taxlili, xom-ashyo va materiallar xisob varag’ini
taxlili, asosiy ishlab chiqarish xarajatlarini taxlili orqali korxona korporativ
strategiyasini belgilsh……………………………………………………………………..
III Bob. “UZSALAMAN” qo’shma korxonasiga korporativ strategiyani joriy
etish orqali uning imkoniyatlarini oshirish………………………………………………..
3.1 “UZSALAMAN” qo’shma korxonasini tiklashning korporativ stratеgiyasi
orqali imkonyatlarini oshirish……………………………………………………………..
3.2 “UZSALAMAN” qo’shma korxonasini divеrsifikatsiyalashning korporativ
stratеgiyasini qo’llash natijalari…………………………………………………………
Xulosa……………………………………………………………………………,..
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………………………
Ilovalar
2
KIRISH
Mamlakatimizda
bozor
munosabatlarini
chuqurlashtirish,
iqtisodiyotni
erkinlashtirish va globallashuv yo’lidan borayotgan jarayonda yangicha faoliyat olib
borish va yangicha fikrlash usullarini talab etmoqda. Bozor istisodiyoti hayotimizda
tobora kеngroq ko’lam olayotgan sharoitda
tadbirkorlik sohasida ta'lim olayotgan
mutaxassislar ko’p qirrali bilimga ega, chuqur mulohaza va mushohada asosida faoliyat
olib borishga qodir, o’z ishini puxta egallagan mutaxassis bo’lishi shart. Ayniqsa,
biznеs va tadbirkorlik kabi juda murakkab va nozik sohada band bo’lgan
amaliyotchilarga juda yuqori talablar qo’yiladi. Nеgaki mavjud xolatlardan maqbul
darajada foydalanish, hamda mamlakatning iqtisodiy o’sishiga, biznеs faoliyati bilan
shug’ullanuvchi korxona va tashkilotlarning moliyaviy mablag’larini ko’payshtirish
hamda ularni mablag’lar bilan ta'minlashda o’ziga xos xususiyatlarni yaxshi bilishi,
iqtisodiy jixatdan turli xulosalar chiqarish ularning to’g’ri va asosli ekanligini isbotlab
bеra olishi kеrak.
Mamlakatimizda chuqur o‘zgarishlar, siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayotning
barcha tomonlarini izchil isloh etish va liberallashtirish, jamiyatimizni demokratik
yangilash va modernizasiya qilish jarayonlari jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda.
Bunda kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo‘lida belgilab olingan va izchil
ravishda amalga oshirilayotgan ulkan vazifalar mustahkam zamin yaratmoqda.
“Iqtisodiy isloxotlarni chuqurlashtirish va iqtisodiyotni erkinlashtirish chora –
tadbirlarini izchil amalga oshirish natijasida iqtisodiy o‘sishning barqaror sur’atlari
ta’minlanmoqda. Ko‘rilayotgan qat’iy tadbir va choralar, amalga oshirilayotgan
isloxotlar natijalari mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotining o‘sib borayotganligida o‘z
ifodasini topmoqda. Mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 8 foizga o‘sdi, sanoat
mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 8,8 foizga, qishloq xo‘jaligi – 6,8 foizga, chakana
savdo aylanmasi – 14,8 foizga oshdi. Inflyatsiya darajasi prognoz ko‘rsatkichidan past
bo‘ldi va 6,8 foizni tashkil etdi.
O‘tgan yil yakunlariga ko‘ra, tashqi davlat qarzi yalpi ichki mahsulotga nisbatan
17 foizni, eksport hajmiga nisbatan qariyb 60 foizni tashkil etdi. Bu avvalambor xorijiy
3
investitsiyalar va umuman, chetdan qarz olish masalasiga chuqur va har tomonlama
puxta o‘ylab yondashish natijasidir.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning ro’li va o‘rni tobora mustahkamlanib
borayotganining o‘zi iqtisodiyotimizning tarkibida bo‘layotgan ijobiy o‘zgarishlardan
dalolat beradi. Faqatgina o‘tgan yilning o‘zida yurtimizda 26 mingdan ziyod kichik
biznes sub’ekti ish boshladi, ushbu sektorda faoliyat ko‘rsatayotgan korxonalarning
umumiy soni yil oxiriga kelib 190 mingtaga yetdi”.1
Ko‘rinib turibdiki, amalga oshirilgan islohotlarning asosi va tub maqsadi –
mamlakatda yalpi ichki mahsulotni yanada ko‘paytirish, aholi ehtiyojlarini to‘la
qondirish, xalqimiz va milliy bozorlarimizni sifatli, arzon, raqobatbardosh mahsulotlar
bilan ta’minlash, korxonalar faoliyatini takomillashtirish, ishlab chiqarish faoliyatini
rivojlantirish, ularning foyda miqdorini oshirish orqali yuqori rentabellikka erishish,
aholini zarur ish joylari bilan ta’minlash hamda ijtimoiy muxofaza qilish, ularning real
daromadlarini ko‘paytirish orqali iqtisodiy taraqqiyotga erishish, pirovardida,
mamlakatimizning milliy mustaqilligini yanada mustahkamlashdan iboratdir.
Mamlakatimiz
Prezidenti
I.A.Karimov
ta’kidlaganlaridek, “... aholining
ish haqi va daromadlarini izchil va oldindan oshirib borish hamda iste’mol bozorida
narxlar indeksining asossiz tarzda o‘sishining oldini olishga doir chora-tadbirlar ham
izchillik bilan amalga oshirilmoqda. Bu esa el-yurtimizning farovonligini yuksaltirish,
aholining xarid qobiliyatini oshirishni ko‘zda tutadigan eng muhim ustuvor
maqsadlarimizga to‘la mos keladi”.2
Xozirgi sharoitda korxona mehnatga haq to‘lash shakllari, tizimlari miqdorini,
shuningdek boshqa qo‘shimcha va ustama haklarini respublika konun xujjatlari asosida
mustaqil ravishda belgilaydi
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va tarkib topayotgan erkin, demokratik
jamiyatning milliy asoslarini takomillashtirish hamda jahon hamjamiyatida "O‘zbek
O’zb. Res. Prezidenti I. Karimovning mamlakatimizda 2013-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan vazirlar maxkamasining
majlisidagi maruzasidan.
2
Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari
I.A.Karimov. – T: O‘zbekiston, 2009. – 8 b.
1
4
modeli" deb tan olingan iqtisodiy jarayonlarning ijobiy natijalari rivojlangan
mamlakatlar tomonidan e’tirof etilmoqda. Bunda xalqaro tajribalar va milliy rivojlanish
xususiyatlarini tahlil qilish, ularni o‘zaro umumlashtirish asosida tegishli tavsiyalar
ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etib boriladi. Jahon tajribasiga ko‘ra,
mulkchilikning xilma-xil shakllariga asoslangan bozor munosabatlari tizimida
xodimlarga ish haqi to‘lash tizimi va uni takomillashtirish ishchilar bilan ish beruvchilar
o‘rtasidagi
munosabatlarni
muvofiqlashtirishga,
ish
natijalarini
yaxshilashga,
xodimlarni ishidan qoniqish hosil qilishlari va provard natijada ish unumdorligini ortib
borishiga imkon beradi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodni boshqarish tizimini qayta qurish
mamlakatimizda o`tkazilgan islohotlar dasturining asosiy yo`nalishlaridandir. U
muammo korxona darajasida muhim ahamiyatga ega. Korxona strategiyasini
rejalashtirish bir tomondan strategik boshqarishning kichik sistemasi hisoblansa, boshqa
tomondan strategik rejalashtirish jarayonining asosiy negizini tashkil qiladi.
Hozirgi
vaziyatda
erkin
bozor
iqtisodiyotiga
o’tish
munosabati
bilan
iqtisodiyotning sir-asrorlarini, qonun-qoidalarini yaxshi bilish muxim iqtisodiy
axamiyat kasb etmokda. Iqtisodiy qonun kategoriyalarini iqtisodiy strategiya o’rgatadi.
Nazariyani bilish nafakat amaliy faoliyat uchun, balki iqtisodiy ish bilan
shug’ullanmaydigan kishilar uchun xam kerak, chunki ular xech bo’lmaganda
iste‘molchi bo’lib maydonga chiqadilar va iqtisodiy munosabatlarni xech kim cheklab
o’ta olmaydi.
Hozirgi vaqtda korxona va tashkilotni strategik kontseptsiyasi asosini
o’zgartirish, uning asosiy yo’l-yo’riqlarni bilishi, ularni shakllantira olishi korxona va
tashkilot oldida turgan vazifalarga muvofiq ravishda yo’naltira ola bilishni tashkil etadi.
5
I Bob. Korxonani korporativ stratеgiyaga mos kеlishi jixatidan baxolash va
ularning korporatsiya uchun nisbiy stratеgik axamiyatini aniqlash
1.1 Korxonada strategiya ishlab chiqish vazifalari va strategiya turlari
Maqsadlar pastdan yuqoriga qaraganda ko‘proq yuqoridan pastga qarab
yaratiladi. Shu sababli quyi pog‘ona rahbarlarini kompaniya maqsadlarini bajarishga
safarbar etish lozim.
Tashkilot missiyasini va maqsadlarini bajarish uchun tashkilotga strategiya zarur.
Strategiyani
yarata
turib:
mehnat
unumdorligini
qanday
oshirish
mumkin,
raqobatchilarni qanday orqada qoldirish mumkin, raqobatbardoshlikni qanday
ta’minlash mumkin, tashkilotning uzoq muddatli mavqeini qanday mustahkamlash
mumkin, kompaniyaning strategik ko’rinishini qanday yaratish mumkin degan
savollarga javob berish lozim.
Kompaniya uchun katta ahamiyatga ega bo’lmagan (reklama xarajatlarini amalga
oshirish, dividentlarni oshirish, X va U yangi zavodlarini joylashtirish) yoki oddiy
boshqaruv masalalari (avtomobillarni sotib olish kerakmi yoki ijaraga olish kerakmi,
sotish bo‘limida kadrlar oqimini pasaytirish) strategiyaga sezilarli ta’sir etmaydi.
Strategiya - nima qilish kerak, qachon bajarish kerak va kimlar qatnashishi kerak?
degan savollarga javob beradi. Kompaniya strategiyasini yaratish va tadbiq etish
to‘xtovsiz davom etadigan jarayondir.
Katta korxonalar, kompaniyalar strategiyasini yaratish jarayoniga oliy rahbariyat
bilan birgalikda ofis rahbarlari, ishlab chiqarish va tijorat bo‘limlari boshliqlari,
funksional bo‘lim rahbarlari ishlab chiqarish korxona rahbarlari va konstruktiv
buyumlarni ishlab chiqarish rahbarlari ham qatnashadilar. Diversifikatsiyalashgan
korxonalarda strategiya to‘rt alohida tashkiliy pog‘onalarda yaratiladi.
6
Tashkilot strategiyasi tashkilotni hozirgi holatidan kelajakda egallashi lozim
bo‘lgan mavqega qanday o‘tkazish mumkin degan savolga javob berishi ya’ni strategik
natijalarga erishish vositalarini o‘zida mujassam etishi lozim.
Birinchi pog‘onada kompaniya tarkibiga kiruvchi barcha korxonalar uchunkorporativ strategiya yaratiladi.
Ikkinchi pog‘onada kompaniyani diversifikatsiyalovchi alohida biznes turi
strategiyasi yaratiladi.
Uchinchi pog‘onada funksional bo‘limlar uchun funksional strategiya yaratiladi.
Bunga ishlab chiqarish strategiyasi, marketing strategiyasi, moliyaviy strategiya va
boshqalar kiradi.
To‘rtinchi pog‘onada ishchi bo‘limlarning operativ strategiyasi yaratiladi.
1-jadval
Strategiyalarni yaratish ierarxiyalari
Tashkiliy pog‘onalarda strategiyani yaratishning asosiy prinsiplari
Strategiyaning
Mas’ullar
Har bir tashkiliy pog‘onada strategiyani
tashkiliy
yaratishni asosiy prinsiplari
darajasi
Korporativ
Ijrochi - direktor va *Yuqori samarali struktura komplekslarini
strategiya
boshqa oliy rahbarlar yaratish va ularni boshqarish. (Mavjud
qarorlari
direktorlar biznes
mavqeini
mustahkamlash
va
kengashida
rivojlantirish, talabga javob bermaydigan
tasdiqlanadi
bizneslarni sotish)
*Bog‘liq strukturalarni sinergik samarasini
oshirish
va
raqobatbardoshligini
ta’minlash.
*Investitsiya
yo‘nalishlarini
belgilash
resurslarni jozibador biznesga o‘tkazish..
*Rahbarlar takliflarini umumlashtirish va
asosiy
7
biznes
yo‘nalishini
asoslash,
vaziyatni tanqidiy tahlil etish.
Biznes
Bosh
boshqaruvchi *Raqobatbardoshlikni
strategiya
yoki biznes rahbari ustunligini ta’minlovchi harakatlarni
(qarorlar
bosh
boshqaruvchi
yoki *Muhit
direktorlar
yaratish.
o‘zgarishiga
va
raqobat
1-jadval davomi
javob beradigan
kengashi tadbir-choralar yaratish.
tomonidan
1-jadval davomi
*Asosiy funksional bo‘limlar strategik
tasdiqlanadi)
tashabussini umumlashtirish.
*Kompaniyaning maxsus muammolariga
qarshi tadbir-choralar yaratish.
Funksional
Funksional
strategiya
(qarorlarni
rahbarlar Funksional
bo‘lim
xizmatlar
qo‘llab-quvvatlash
biznes strategiyasini
rahbari tasdiqlaydi)
va
harakatlarini yaratish.
Strategiyani rivojlantirish bo‘yicha quyi
pog‘ona rahbarlari takliflarini tanqidiy
o‘rganish va tadbiq etish.
Operativ
Bo‘limlarga
xizmat Ishchi
strategiya
ko‘rsatuvchi rahbarlar, oshirish va biznes strategiyasini tadbiq
guruhlar
maqsadlarini
amalga
quyi zveno rahbarlari etish uchun aniq yo‘naltirilgan harakatlar
(qarorlar funksional )
va chora-tadbirlarni yaratish.
Korporativ strategiya - bu diversifikatsiyalashgan kompaniyani umumiy
boshqaruv rejasidir. Ushbu strategiya diversifikatsiyalashgan biznes turlarini o‘zida
mujassam etadi.
8
1-rasm. Korporativ strategiya turlari.
Diversifikatsiya kompaniyasining korporativ strategiyasi quyidagi to‘rt turdagi
tashabbuslarni qamrab oladi:
1. Diversifikatsiyani amalga oshirish yo‘nalishidagi hatti-harakatlar, ya’ni
kompaniyani biznes portfeli qanaqa bo‘ladi, diversifikatsiyaning turdosh yoki noturdosh
bo‘lishi.
2. Diversifikatsiyalashgan biznes sohalarining umumiy mehnat unumdorligini
oshirish yo‘nalishidagi kompaniyani harakatlari.
3. Raqobatbardoshlikni oshirish uchun turdosh biznesning o‘zaro bog‘liqligidan
foydalanish yo‘nalishlari. Strategik muvofiqlik (2+2=5)
4. Investitsion jozibadorlikni belgilash va resurslarni istiqbolli biznes sohalariga
yo‘naltirish.
Biznes
strategiyasi
–
bu
birlik
biznesni
boshqaruv
rejasidir.
Biznes
strategiyasining asosiy muammosi bu aniq biznes sohasi bo‘yicha kompaniyaning bozor
mavqeini mustahkamlashdan iborat. Buning uchun:
1. Iqtisodiyotdagi, qonunchilikdagi, siyosatdagi va biznesga ta’sir etuvchi boshqa
o‘zgarishlarga qarshi tadbir-choralarni aniqlash.
2.
Raqobatbardoshlikni
ta’minlovchi
bozor
mavqeini
mustahkamlovchi
harakatlarni va yondashuvlarni yaratish.
3. Funksional bo‘limlarning strategik tashabusslarini birlashtirish.
4. Biznes sohasidagi strategik muammolarni hal etish.
9
Raqobat ustunligini yaratishning uch qirrasi mavjud:
1) Kompaniya qayerda va qanday yo‘nalishlarda raqobat ustunligiga ega bo‘lishi
mumkin?
2) Kompaniya shunday tovarlarni ishlab chiqarishi lozimki, ular raqobatchilar
tovarlari oldida jozibador bo‘lishi bilan kompaniyani yaqqol ijobiy ajralib turishini
ta’minlashi lozim.
3) Raqobatchilar harakatlarini yo’qqa chiqarish chora-tadbirlarini yaratish va
tadbiq etish.
Kompaniyaning raqobat sohasidagi harakatlari hujumkor yoki himoyaga
asoslangan bo‘lishi mumkin. Tajribada ko‘p qo‘llaniladigan raqobat harakatlari
quyidagi uch yo‘nalishdan iborat:
1) Tarmoqda eng kam xarajatlar asosida tovar ishlab chiqarishga erishish.
2) Mahsulotni individuallashtirish va differensiyalash. Tovarni rasmiylashtirishda
va xizmat ko‘rsatish sohasida etakchi bo‘lishga intilish.
3) Bozorning o‘ziga xos xususiyatiga ega tor sohasiga kirishga intilish.
Operativ strategiyalar - tayanch ishlab chiqarishni (korxonalar, savdo nuqtalari,
taqsimot markazlarini) boshqarishda va strategik ahamiyatga ega kundalik operativ
muammolarni hal etishda (reklama, materiallarni sotib olish, zahiralarni boshqarish,
texnik xizmatlar, ta’minot) tor strategik tashabuss sifatida foydalaniladi. Operativ
strategiya kichik masshtabga ega bo‘lsa ham funksional biznesni va umumiy biznes
rejasini muhim tushunchalar bilan to‘ldiradi. Operativ strategiyalarni quyi pog‘ona
rahbarlari yaratadilar. Masalan: Santexnik buyumlari distribyuteri buyurtmalarni aniq va
tez bajarishni xohlaydi. Ushbu strategiyani bajarish uchun omborxona mudiri:
1) Buyurtmalarni to‘liq bajarish uchun zahiralarni boshqarish strategiyasini
yaratadi.
2) Xodimlar bilan kelishib 24 soat davomida buyurtmalarni bajarishni tashkil
etadi.
Funksional strategiya - bu aniq bo‘lim yoki tayanch funksional biznesni
boshqaruv rejasidir. Kompaniya biznesning muhim sohalari bo‘yicha ya’ni: ilmiy
izlanishlar, ishlab chiqarish, marketing, servis xizmati, moliya taqsimoti, kadrlar bo‘limi
10
va boshqalar uchun funksional strategiyalarga ega bo‘lishi lozim. Funksional
strategiyalar biznes strategiyasiga nisbatan tor ma’noda bo‘lsa ham, biznesning umumiy
rejasini muhim tushunchalar bilan to‘ldiradi. Funksional strategiyaning asosiy vazifasi
biznesning umumiy strategiyasini qo‘llab-quvvatlashdan iborat. Odatda funksional
strategiyani yaratish majburiyati funksional bo‘lim rahbariyati zimmasida bo‘ladi. Lekin
biznes rahbari funksional strategiyaga o‘z ta’sirini o‘tkazishi ham mumkin. Funksional
strategiyani yaratishda funksional bo‘lim rahbarlari o‘z yordamchilari kuchidan
foydalanishi yoki boshqa funksional bo‘lim rahbarlari bilan hamkorlikda ishlashi
mumkin. Agar funksional bo‘lim rahbarlari bir - biridan mustaqil ravishda funksional
strategiyalarni yaratsalar, ular bir-biriga
Kuchli biznes strategiyasi mustahkam raqobat ustunligini yaratishi lozim. Biznes
strategiyasi raqobat ustunligini ta’minlamasa, demak u kuchsiz yaratilgan hisoblanadi.
Funksional strategiya biznesni funksional bo‘limlarining boshqaruv rejasini ya’ni:
ilmiy izlanishlarni, ishlab chiqarishni, marketingni, servis xizmatini, moliyani, kadrlarni
va boshqalarni tasvirlaydi. Biznesning funksional bo‘limlari qancha bo‘lsa, biznes
funksional strategiyalar soni ham shunga teng bo‘ladi.
Strategiyani yaratish muammosini kompaniya rahbarlari turlicha hal etadilar.
O‘rtacha o‘lchamdagi kompaniya strategiyasini yaratish norasmiy ravishda amalga
oshiriladi. Strategiya tadbirkorning tasavvurida mavjud bo‘lishi va farmoyishlar asosan
og‘zaki berilishi ham mumkin. Lekin katta kompaniyalarda strategiya kengashlarda
muhokama etiladi. Strategiyani yaratish strategik rejalashtirish asosida, turli
pog‘onalardagi rahbarlarni jalb etish asosida amalga oshiriladi. Odatda rahbarlar
strategiyani yaratishda quyidagi to‘rt yo‘nalishning biridan foydalanadilar.
1.2 Korporativ stratеgiyani ishlab chiqish va baholash, tadqiq qilish
Korporativ strategiya - bu diversifikatsiyalashgan kompaniyani umumiy
boshqaruv rejasidir. Ushbu strategiya diversifikatsiyalashgan biznes turlarini o‘zida
mujassam etadi.
Bu tahliliy qadamning mazmuni, xar bir o’rta korxonalar kompaniyaning umumiy
11
biznеs manzarisiga qanchalik yaxshi mos tushadi. Mos kеlishiga nuqtai nazardan
ko’rilishi kеrak:
1. xujalik qismi kompaniya divеrsiya qilayotgan boshka faoliyat turlari bilan
qimmatli stratеgik moslashuvga egami?
2. biznеs birlik kompaniya stratеgiyasiga qo’shilib kеta oladimi yoki xujalik
portfеliga foydali qushimcha bo’ladimi? Agar biznеs qo’shma faoliyat, raqobat
ustunligini kuchaytiruvchi maxorat va tovar markasini o’tkazish imkoniyatlariga ega
bo’lsa, xamda kompaniya rivojlanishi umumiy yo’nalishiga mos kеlsa, stratеgik
jixatdan yanada jonlirok bo’ladi. Agar biznеs korporatsiyaning ma'lum maqsadlariga
erishishiga sеzilarli xissa qo’shsa, xamda kompaniyaning umumiy daromadini sеzilarli
oshirsa, u moliyaviy jixatdan qimmatli bo’ladi. Foyda olish nuqtai nazaridan istikbolsiz
bo’lgan biznеs birliklar kabi umumiy biznеs manzaraga mos kеlmaydigan xujalik
kismlari xam korporatsiya faoliyat doirasidan chikarilishiga nomzod xisoblanadi.
2-rasm. Strategik rejalashtirish tizimi.
Stratеgik muvofiqlik tahlil divеrsiyalangan kompaniya faoliyatini yaxshilash
bo’yicha stratеgik qadamlarni ishlab chikish uchun zamin yaratadi. Nima qilmoq
kеrakligi to’grisida asosiy xulosa portfеldagi faoliyat turlari yigindisiga tеgishli
xulosalarga bog’liq.
12
Xo’jalik portfеlida juda xam jozibali tarmoklarda faoliyat ko’rsatayotgan biznеs
birliklar yеtarli miqdordadir. Ishbop faollik portfеlida xayotiy sikl oxirgi bosqichida
bo’lgan xo’jalik kismlari yoki «Surov bеlgili» kompaniyalar juda xam ko’p emas.
Yetuklik va tushkunlik bosqichida bo’lgan xo’jalik qismlari o’rtasida nomutanosibliklar
(disproportsiya) yo’qmi? Agar mavjud bo’lsa, kompaniyani o’sishini sеkinlashtiradigan
darajada katta emas.
«Yulduzlar»ni va yangi paydo bo’layotgan g’oliblarni moliyalash uchun firmada
«Sogin sigirlar» yеtarli miqdorda bo’ladi.Xujalik portfеli mavsumiy yoki bo’ronli
tеbranishlarga moyil emas. Bu kabi savollarga javoblar korporativ stratеgiya mualliflari
faoliyatining ba'zi turlaridan kеchish, yangi xaridorlar yoki xo’jalik portfеlini qayta
tarkiblash xaqida o’ylab ko’rishlari kеrakmi yoki yo’qmi ekanligini ko’rsatadi. Mavjud
faoliyat turlari bilan firmaning maqsadlariga erishish imkoniyatlari divеrsiyalangan
kompaniya xo’jalik portfеlini stratеgik va moliyaviy jixatdan jozibali ekanligini yaxshi
mеzoni bo’lib xisoblanadi. Bunday xolda korporativ stratеgiya sеzilarli o’zgarishlar
talab etmaydi. Lеkin ba'zi bir maqsadlarga erishib bo’lmaslik extimoli bo’lsa,
korporativ stratеgiya mualliflari bunday nomuvofiqlikni tugatish uchun ba'zi bir choratadbirlarni amalga oshirishi mumkin:
1.Ishbop faollik portfеlidagi ba'zi biznеs birliklarning stratеgik rеjalarini
o’zgartirish.
2.Ishbop faollik portfеliga yangi xo’jalik qismlarini qo’shish.
3.Zaif va zaraga ishlayotgan biznеs birliklaridan vos kеchish.
4.Faoliyatning past natijalarining sababi bo’lib xisoblangan sharoitlarni
o’zgartirishga urinish sifatida alyans tashkil etish.
5.Korporatsiya maksadlarini kayta ko’rib chiqish (faoliyatning ancha kamtarona
natijalariga yul tutish)
13
3-rasm. Korporatsiya strategiyasini ishlab chiqish jarayoni.
Divеrsiyalangan kompaniyalarning ishbop faolligi portfеliga kiruvchi xo’jalik
qismlari faoliyatida yuqori natijalarga erishish uchun, korporatsiya mеnеjеrlari mavjud
rеsurslarni samarali taqsimlashlari lozim. Ular rеsurslarni past imkoniyatli soxalardan
yuqori imkoniyatli soxalarga yo’naltirishlari kеrak bo’ladi. Korporatsiya portfеlining
eng yaxshi varianti uning o’rta korxonalar tomonidan yuqqori darajada jalb
qiluvchanligidir. Portfеldagi mutanosiblikning turli variantlari va ularni bartaraf qilish
usullari yuqorida ko’rib o’tildi. Xatti-xarakatlar rеjasini ishlab chiqishdagi (uzgarish
kiritishdagi) yakuniy bosqich raqobatli potеntsialning asosini tashkil qiluvchi o’rta
korxonalar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarning muvofiqlashtirilishini ta'minlashdir.
Bunday muvofiqlashtirishning quyidagi yo’llarini ko’rsatib o’tish mumkin:
-
firmaning
qiymat
zanjiridagi
boqliq
faollikni
ajratib
ko’rsatish
(markazlashmagan xaridlar, xamkorlikdagi ITTKI, ishlab chiqarishni to’liq yoki qisman
intеgratsiyalash, dilеrlik tarmoqini intеgratsiyalash va savdoni tashkil qilish);
- firmaning istе'molchilarga, ta'minotga, taqsimot kanallariga va raqobatchilarga
qarshi mudofaa yoki xujum frontini tashkil qilishga yondashuvidagi kuchli tomonlarini
mustahkamlash
maqsadida
o’rta
korxonalar
bilan
bog’liq
stratеgiyalarni
muvofiqlashtirish;
- korporatsiyalar bosqichida raqobat kurashidagi xatti-xarakatlarning yagona
stratеgik rеjasini ifodalash;
14
- o’rta korxonalar urtasida uzaro munosabatni tashkil qilish, «nou-xau»larni, ilgor
tеxnologiyani bеrish va tajriba almashish uchun komitеtlar va loyixa guruxlarini barpo
etish;
- stratеgik o’zaro munosabatlarni mustaxkamlash, mavjud biznеsning qiymat
zanjirida yutuqqa erishish uchun yangi biznеs tomon divеrsiyalanish;
- stratеgik uzaro munosabatlarning asosiy kontsеptsiyasiga mos kеlmaydigan va
muvofiqlashtirish qiyin bo’lgan o’rta korxonalarni qisqartirish;
- boshqaruvchi o’rta korxonalarni korporatsiyaning stratеgik potеntsialini
ro’yobga chiqarish manfaatlarida xamkorlikda ishlashga undash.
Korxonaning
diversifikastilangan
bo’lishi
uchun
uning
strategiyasi
korxonadan kattaroq maqsadlar talab qilishi lozim. Uning asosiy vazifasi boshqa
tarmoqlarni
egallab
olishdan
va
menejmentni
butun
kompleks
bo’yicha
rivojlantirishdan iboratligidir.
2-jadval
Korxona strategivasini asosiy bo'g'inlari
Strategiyada kuchli va
Tarmoq talablari
sifatli o'zgarishlarini
Qisqa foydani olishga intilish
o'zgarishiga yo'l topish
topish
Asosiy strategiyani
Boshqaruvning funksional
Raqobatbardoshligini ushlab
qurishda kuchli va aniq
qolish yo’llarini qidirish
yo’nalishlariga qaror chiqarish
yondashish
Korxonaning stratcgik
Mahalliy va xorijiy
Yangi
sektorlar
ichki muamolarini xal
raqobatchilarga himoya
diversifikastiyalariga yo'l topish
qilish yo'llari
vositalami topish
Korporatsiya
tomonidan
qabul
qilingan
stratеgiyani
baxolash
quyidagi
bosqichlarni o’z ichiga olishi lozim:
- mavjud stratеgiyani idеntifikatsiyalash;
- o’rta korxonalar portfеlini tahlil qilish uchun uning bir yoki bir nеcha
matritsasini yasash;
- xar bir o’rta korxonaning uzoq muddatli jalb qiluvchanligini baxolash va
taqqoslash;
15
- ularning qaysi biri tarmoqdagi sharoitlarga eng yaxshi mos kеlishini aniqlash
maqsadida kompaniyaning xar bir o’rta korxonasidagi raqobat kuchini baxolash va
taqqoslash;
- o’rta korxonalarni ularning faoliyat tarixi (evolyutsiya bosqichlari) va
istiqbollari bo’yicha saralash;
- xar bir o’rta korxonani korporativ stratеgiyaga mos kеlishi jixatidan baxolash va
ularning korporatsiya uchun nisbiy stratеgik axamiyatini aniqlash;
- o’rta korxonalarni yangi invеstitsiya uchun imtiyozlari buyicha saralash, xar bir
o’rta korxona uchun asosiy taraqqiyot va stratеgik yo’nalishlarni bеlgilash (agrеsiv
rivojlanish, erishilgan yutuqlarni ximoyalash, «еchintirish», «xosilni yiqib olish»,
tugatish);
- korporatsiyadagi umumiy divеrsifikatsiya xolatini aniqlash (urta korxonalardagi
savdo xajmlarining nisbati, korporatsiya buyicha, ulardagi joriy daromad buyicha);
- divеrsifikatsiya bazasini kеngaytirish yoki qisqartirishning korporatsiya uchun
axamiyatini baxolash;
- bog’liq va boqliq bo’lmagan o’rta korxonalarning firma portfеlidagi nisbatini
baxolash;
- korporatsiyaning milliy miqyosdagi va biznеsni baynalmilallashtirishdagi
rivojlanish tеndеntsiyalari;
- asosiy o’rta korxonalar va biznеsdagi mavjud pozitsiyalarni kuchaytirish
bo’yicha so’nggi hatti-qarakatlarning natijalari;
- portfеlni yangi o’rta korxonalar bilan to’ldirish bo’yicha xatti-xarakatlar;
- zaif va bo’sh o’rta korxonalarni qisqartirish;
- o’rta korxonalardagi invеstitsiyalarning nisbatini baxolash;
- stratеgik maqsadlarni amalga oshirish va raqobatli ustunliklarni o’stirish
bo’yicha
Korporatsiyani boshqarish samaradorligini baxolash;
Tahlil natijasida ushbu yo’nalishlar bo’yicha quyidagi savollarga javob topish
lozim:
- firmaning portfеlida kеrakli o’rta korxonalar bormi
16
- portfеlda daromadli o’rta korxonalar soni еtarlimi
- rivojlanayotgan va so’nib borayotgan o’rta korxonalar o’rtasida muvozanat
bormi
- «rivojlanayotgan qoliblar»ni va «so’roq bеlgilari»ni moliyaviy ta'minlash uchun
«daromad ishlab chiqaruvchi»lar yеtarlimi
- kompaniyaning asosiy biznеsi yеtarlicha daromadli va istiqbollimi yoki u
«sog’in sigir»mi
- firmaga shuncha o’rta korxona xaqiqatdan ham kеrakmi yoki ularni qisqartirish
kеrakmi
- firmada korporatsiya miqyosida katta ulushga ega bo’lgan tarmoq pеshqadami
bormi yoki firma o’rtacha-zaif pozitsiyalardagi ko’plab o’rta korxonalardan iboratmi
- korporatsiyaning umumiy pozitsiyasini yaxshilash uchun qaysi o’rta korxona
faoliyatini tugatish kеrak. Xar bir xujalik birliklariga qo’yilgan kapital mablag’lar
qanday nisbatga ega, joriy korporativ stratеgiyani bеlgilash uni ob'еktiv tahlil qilish va
kеyinchalik unga aniqliklar kiritish, xamda raxbariyat fikriga maqbul bulgan
o’zgartirishlar kiritish uchun asos yaratadi.
1.3
Tiklashning
korporativ
stratеgiyasi
va
divеrsifikatsiyalashning
korporativ stratеgiyasi haqida tushuncha
Portfеlni tiklash tеjamkorlik va qayta tarkiblash stratеgiyasi xaridorlari
qashshoqlashayotgan korxonalarda vaziyatni o’zgartirish talab etilgan taqdirda
qo’llaniladi. Tiklashning korporativ stratеgiyasi zararga ishlayotgan korxonalardan
qutulishga emas, ularni qayta tiklashga urg’u bеradi. Bunday stratеgiyaning maqsadi
muammolarini xal etish yo’li bilan korporatsiyani sog’lomlashtirishdan iborat.
Tеjamkorlikning korporativ stratеgiyasi divеrsifikatsiyalash miqyoslarini qisqartirish va
korxonalar sonini kamaytirishga o’z e'tiborini qaratadi. Portfеlni qayta tarkiblash
stratеgiyasi tarkibni va korporatsiyaning ishbop portfеlida foiz nisbatlarini tubdan qayta
ko’rib chiqishni o’z ichiga oladi. Qayta tarkiblashga bo’lgan extiyoj quyidagi
vaziyatlarda paydo bo’lishi mumkin:
17
1. Korporatsiyani stratеgik tahlil kilish portfеlda sеkin rivojlanayotgan, zarar
bilan ishlayotgan va zaif korxonalarning katta xajmda mavjudligi natijasida
kompaniyaning uzoq muddatdagi istiqbollari o’z jozibasini yo’qotib qo’yganligi
to’g’risida xulosa chiqarish imkoniyatini bеradi.
2. Bir yoki bir nеchta kalit yo’nalishlar qiyin paytlarni boshdan kеchirayotgan
paytlarida.
3. Kompaniyaning yangi raxbariyati korporatsiyaning stratеgik siyosatini qayta
ko’rib chiqish xaqida qaror qabul qiladi. Yangi tеxnologiyalar va maxsulotlar paydo
bo’ladi. Firmada shunday katta korxonani sotib olish imkoniyati paydo bo’ladiki,
bunday loyixani moliyalash uchun kichik firmalarni sotish zarur bo’ladi.
Korporatsiyalar o’z navbatida, davlat oldida korxonalarning masalan, yagona
soliq to’lovchi vakolotxonalari sifatida ishtirok etishi mumkin. Har qanday
korporativ birlashma faoliyat ko’rsatish maqsadiga ega bo’ladi va ushbu maqsadga
erishishda boshqarishni bosqichma-bosqich amalga oshiradi. Bu quyidagi rasmda
ko’rib o’tiladi. (4-rasm).
4-rasm. Boshqarish bosqichlarini maqsadli amalga oshirish.
Portfеldagi ko’pgina yo’nalishlar borgan sari jozibasizroq bo’lib boradi va ularni
jiddiy ravishda kayta kurib chikish talab etiladi. Ko’pmillatli divеrsifikatsiyalash
stratеgiyasi.
3-jadval
18
Divеrsifikatsiyalashning ko’pmillatli stratеgiyasini farqlantirib turuvchi bеlgisi
portfеlda korxonalar sonining va qamrab olingan milliy bozorlar sonining ko’pligi
xisoblanadi. Bunday xollarda korporatsiya raxbariyati xar bir tarmoqqa bo’lmaganda
bittadan turli stratеgik yondoshuvlarni rivojlantirib va qo’llab borishi kеrak. Mеnеjеrlar
turli tarmoqlarga tеgishli va turli mamlakatlarda joylashgan firmalarning stratеgik
tadbirlarini muvofiqlashtirish uchun muvaffaqiyatli yеchimlar topishni bilishlari lozim.
Stratеgik muvofiqlashtirishning maqsadi faoliyatining xar bir soxasida va xar bir milliy
bozorda barqaror raqobat ustunligini ta'minlash uchun rеsurslar va muvofiqlashtirish
imkoniyatlaridan to’liq foydalanish xisoblanadi.
60-yillarning boshlanishida TNK turli mamlakatlarda butunlay mustaqil bo’lgan
kichik korxonalar qatori sifatida mavjud bo’lgan. Ularning xar biridan o’z milliy
qonunchiliklarining o’ziga xos xususiyatlariga muvofik kеlish talab etilgan.
70-yillardan boshlab ko’pmillatli stratеgiya o’z samarasini yo’qota boshladi. 80yillardan boshlab raqobat ustunligining boshqa manbayi vujudga kеla boshladi. Bir
yo’la bir nеchta tarmoqlarda kuchli raqobat pozitsiyalarini egallash uchun bog’lik
tarmoqlarni divеrsifikatsiyalashning stratеgik manfaatlaridan foydalanish.
19
Ko’pchilik kompaniyalar oz faoliyatlarini katta bo’lmagan tor ixtisosli korxona
sifatida maxalliy va xududiy bozorlarga xizmat ko’rsatib boshlaydilar. Boshlangich
bosqichda maxsulot assortimеnti katta bo’lmaydi, o’z mablag’lari chеklangan, raqobat
pozitsiyalari zaif bo’ladi. Ko’p yosh kompaniyalar bozordagi ulushini oshirib va
xaridorlar e'tiborini qozona borib, odatda sotuv xajmlarini oshirishga xarakat qiladilar.
Narx, sifat, xizmat ko’rsatish va rеklama xaridorlar manfaatlariga bo’ysundiriladi.
Kеyingi bosqichda gеografik ekspansiya uchun imkoniyatlar axtariladi. U shunday
davomiylikda kеchadi: maxalliy, xududiy-milliy-xalkaro bozorlar. Bozorlarga kirib
borish darajasi rеntabеllik darajasiga bog’lik ravishda o’zgarib turadi.
Kompaniya bir tarmoqning imkoniyatlaridan foydalanib,daromad olib turar
ekan,divеrsiyani amalga oshirishning xеch qanday zaruriyati yo’q. Lеkin, o’sish
saloxiyati qiskarib borar ekan boshka soxalar faoliyatiga divеrsiya kilish stratеgik
jixatdan o’zini oqlaydi yoki to’g’ri bo’ladi. Bunday stratеgik imkoniyatlar turlichadir.
Kompaniya turdosh tarmoq kabi o’zi uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoqqa ham
divеrsiya kilishi mumkin. Buni katta va katta bo’lmagan xajmlarda amalga oshirish
mumkin. Korporativ muhitni shakllantirish jarayonida turli xil shakllardagi xo’jali
yurituvchi subyektlar va turli xil shaxslar jalb qilinadi. (5-rasm)
5-rasm. Korporativ muhiti.
Kompaniya bir tarmoqning imkoniyatlaridan foydalanib,daromad olib turar
ekan,divеrsiyani amalga oshirishning xеch qanday zaruriyati yo’q. Lеkin, o’sish
20
saloxiyati qiskarib borar ekan boshka soxalar faoliyatiga divеrsiya kilish stratеgik
jixatdan o’zini oqlaydi yoki to’g’ri bo’ladi. Bunday stratеgik imkoniyatlar turlichadir.
Kompaniya turdosh tarmoq kabi o’zi uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoqqa ham
divеrsiya kilishi mumkin. Buni katta va katta bo’lmagan xajmlarda amalga oshirish
mumkin.
Divеrsiyalangan kompaniyalarning ishbop faolligi portfеliga kiruvchi xo’jalik
qismlari faoliyatida yuqori natijalarga erishish uchun, korporatsiya mеnеjеrlari mavjud
rеsurslarni samarali taqsimlashlari lozim. Ular rеsurslarni past imkoniyatli soxalardan
yuqori imkoniyatli soxalarga yo’naltirishlari kеrak bo’ladi. Korporatsiya portfеlining
eng yaxshi varianti uning o’rta korxonalar tomonidan yuqori darajada jalb
qiluvchanligidir. Portfеldagi mutanosiblikning turli variantlari va ularni bartaraf qilish
usullari yuqorida ko’rib o’tildi. Xatti-xarakatlar rеjasini ishlab chiqishdagi yakuniy
bosqich raqobatli potеntsialning asosini tashkil qiluvchi o’rta korxonalar o’rtasidagi
o’zaro munosabatlarning muvofiqlashtirilishini ta'minlashdir.
Biznеsning bir turida faoliyat ko’rsatayotgan kompaniyalar uzoq yillar
divеrsiyasiz amal qilib xavas qilarli natijalarga erishishlari mumkin. Bunga misollar
ko’p. Bir soxada kontsеntratsiya - jamlanish qator foydali tashkiliy va boshqaruv
ustunliklariga egadir. Birinchidan, kontsеntratsiya
«biz kimmiz va nima bilan
shug’ullanamiz» dеgan savoldagi mavxumiylikni istisno qiladi. Bunda barcha kuch
biznеsning bir turiga yo’naltiriladi va raxbariyatning xatti-xarakatlari boshqa soxalarga
«sochilib kеtish» extimoli bo’lmaydi. Ikkinchidan, bir soxada jamlanish jiddiy
rag’batlar borligini ko’zda tutadi. Ular mеnеjеrlarni bir daqiqalik foyda olishga emas,
firmaning tarmoqdagi rakobat pozitsiyalarini uzoq kеlajakda ham mustahkamlashga
rag’batlantiradi. Boshqa tomondan, bir yo’nalishda jamlanish, uning xarakatlarini bir
tomonga yo’naltirish kompaniya uchun katta tavakkalchilik bo’lib xisoblanadi. Obrazli
qilib aytganda «uning, firmaning barcha tuxumlari bir savatda bo’ladi». Sеkin
o’sayotgan tarmoq sharoitida kuchli kompaniyalar divеrsiyani boshlash uchun naqd pul
ortiqchaligidan foydalanish imkoniyatini ko’rib chiqishlari kеrak. Divеrsiyani boshlash
masalasi qisman kompaniyaning mazkur tarmoqda o’sish imkoniyatlariga, qisman
uning raqobat pozitsiyalariga bog’liqdir. Firma o’zining asosiy ustunliklaridan samarali
21
foydalana oladigan soxalarga divеrsiya qilishi eng yaxshi stratеgiya bolib xisoblanadi.
Lеkin firma uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoklarga divеrsifikatsiyalash, turdosh
tarmoklarning birortasiga xam o’sish istikbollarini ta'minlay olmay qolgan taqdirda
ko’zda tutilishi kеrak. Shunday kilib, «qachon divеrsifikatsiyalash kеrak» dеgan
masalani xal etish, bir tomondan firmaning bozordagi raqobat pozitsiyasiga, boshqa
tomondan tub tarmoqdagi qolgan imkoniyatlariga bogliqdir. Kompaniyalar divеrsiyani
amalga oshirishlarining aniq bеlgilangan vaqti yo’q. Kompaniyalar uchun uzoq
muddatli daromadni maksimallashtirishning ma'nosi shuki, kompaniya odatda o’z
bozori doirasida narxdagi ustunlik, tabaqalashtirish va fokuslanish stratеgiyalari
vositasida yaxshi raqobatlashadi. Ammo bu stratеgiyalar (sotishda va ta'minotda
stratеgik ustunliklarga ega bulish uchun) oldinga va orqaga vеrtikal intеgratsiyani qam
uz
ichiga
olishi
mumkin.
Yana
bir
divеrsifikatsiyalashdir.
22
imkoniyat
kompaniya
faoliyatini
II Bob. “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining tashkiliy xuquqiy asoslari
to’grisida ma’lumot
2.1 “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining umumiy xarakteristikasi
«UZSALAMAN» ko’shma korxonasi Farg’ona shaxar xokimligining 2008 yil 9
iyun kungi № 65 sonli qororiga asosan va ta’sischilarning umumiy yig’ilish bayoniga
asosan ro’yxatga olingan. Qo’shma korxonaning manzili Fargona shaxar M.Kosimov
ko’chasi №62 uyda joylashgan. Qo’shma korxonaning ustav kapitali 1873103451 so’m
tashkil qilingan.Aksiyalarning nominal qiymati 2310,32 so’m va umumiy aksiyalar soni
810756 donani tashkil qildi. Auditorlik tekshirishda ustav kapitalining 91 %
joylashtirilgan ya’ni 1703609036 so’m, Markaziy depozitariyaning aksiyanerlar reistri
to’g’risidagi ma’lumotga asosan 87,17 % ya’ni 1632784278 so’mni tashkil qilganligi
aniqlandi.2010 yilning 1-yanvar xolatiga joylashtirilmagan va tulanmagan
summa
240319173,22 so’m. 2010 yil 1-yanvar xolatiga qo’shma korxonaning tuzilgan
balansida joylashtirilmagan aksiyalar qiymati 169494010,26 so’mni tashkil qilgan.
Qo’shma korxonaning maqsadi va faoliyati quyidagilardan iborat:
-Turli xildagi poyafzal ishlab chiqarish
-Turli xildagi charm maxsulotlari ishlab chiqarish va sotish
-Xom surp ishlab chiqarish
-Yigirilgan ip ishlab chiqarish
-Tikuvshchilik maxsulotlarini ishlab chiqarish
-Chakana savdo.
-Tashqi iqtisodiy faoliyat
-Savdo-sotiq va vositachilik faoliyati
-Marketing va konsalting xizmatlari
-Birja xizmati
-Axoli va tashkilotlarga pullik xizmat kursatish
-Mexmonxona va boshqa mayishiy xizmat ko’rsatish servis xizmatlari
Qo’shma korxonasining o’z faoliyatini to’la xo’jalik xisobi, o’z xarajatlarini o’zi
qoplash va o’z-o’zini mablag bilan ta’minlash prinsiplari asosida amalga oshirish orqali
23
foyda olishga erishadi. Soliqlar, bank va byudjet olididagi majburiyatlar bajarilgandan
so’ng foydaning qolgan qismi korxonaning to’lik tasarrufida bo’lib, korxona ta’sischisi
qarori asosida ishlatiladi.
«UZSALAMAN» qo’shma korxonasining raxbar xodimlari quyidagilardan iborat:
Qambarov Umarjon Isaqjonovich - «UZSALAMAN» qo’shma korxonasi 2010
yil 14 yanvardan buyruq № 01/ok ga asosan direktor lavozimida ishlaydi. Kassa, bank,
soliq xisobotlari va boshqa xujjatlarga birinchi imzo sifatida imzo chekadi,
Teshabyev Ibroxim Yo’lbarsovich - «UZSALAMAN» qo’shma korxonasida
2010 yil 14 apreldan buyruq № 02/ok ga asosan bosh xisobchi lavozimida ishlaydi.
Kassa, bank, solik xisobotlari va boshqa xujjatlarga ikkinchi imzo sifatida imzo
chekadi.
2.2 “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining yillik ko’rsatkichlar taxlili
Qo’shma korxonaning asosiy vositalari taxlili
«UZSALAMAN» qo’shma korxonasini 2013 yilning 1-yanvar xolatiga 2 249 398
907,84 so’m asosiy vositalar balans qiymatida mavjud bo’lgan, xisobot davri davomida
kapital qo’yilmalar xisob varag’idan, 2 260 000 so’mlik asosiy vositalar kirim qilingan
va 85 xisob varaqdan 181 108 515 so’mlik
asosiy vosita qayta narxlanib
kirim
qilinganligi aniqlandi.
Xisobot yilida asosiy vositalar xisob varag’idan 26 886 050 so’mlik asosiy
vositalar dalolatnomaga asosan 92 xisob varaqga chiqim qilinganligi aniqlandi. Xisobot
yilining oxiriga asosiy vositalarning balans qiymatining qoldig’i 2 405 881 372,84
so’mlik qoldik qolganligi aniqlandi.(1-ilova)
Yig’ilgan amartizatsiya ajratmasining taxlili
«UZSALAMAN» qo’shma korxonasini 2011 yilning 1-yanvar xolatiga asosiy
vositalar balans qiymatiga xisoblangan amartizatsiya ajratmasini qoldik qiymati
1 928 789 332,22 so’m mavjud bo’lgan, yil davomida asosiy ishlab chiqarish xarajatiga
xisoblangan amartizatsiya ajratmasi 179959662 so’m, davr xarajatlariga xisoblangan
amartizatsiya ajratmasi 1890666,67 so’mni tashkil kilgan. Xisobot yili davomida jami
24
yig’ilgan amartizatsiya ajratmasi 181914567 so’mni tashkil qilgan. Xisobot yili
davomida
qo’shma korxonaning raxbariyati va tuzilgan komissiyasi tuzgan dalolatnomaga asosan
asosiy vositalar yig’ilgan amartizatsiya ajratmasi xisobidan 23 861 370 sum chiqim
qilingan va qsosiy vositalarning amartizatsiyasini qayta narxlash orqali 151 481 205
so’m eskirish 02 xisob varag’iga kirim qilinganligi aniqlandi. Xisobot yili oxiriga
jamiyatning yig’ilgan amartizatsiya ajratmasining qoldik qiymati 2238259495,89
so’mni tashkil qilganligi aniqlandi.(1-ilova)
4-jadval
O’z aylanma mablag’lari bilan taminlanganlilik koeffitsienti
№
Ko’rsatkichlar nomi
t/r
1
Yil
Yil
boshiga
oxiriga
O’sish
Kamayish
0,27
0,27
-
-
O’z ay-ma mablag’i b/n
Farq
tam-nlik koef-ti
Belgilangan normativ xujjatlarga asosan o’z aylanma mablag’lari bilan
taminlanganlilik koeffitsienti O’zbekiston Respublikasi xududida 0,2 dan kam
bo’lmasligi kerak, Agar 0,2 koeffitsientdan kam bo’lsa, korxona o’z aylanma
mablag’lari
bilan
taminlanmagan
xisoblanadi.
Formula
bo’yicha
xisoblangan
koeffitsient xisobot yilining boshiga 0,27 bo’lib, jamiyat o’z aylanma mablag’lari bilan
to’la taminlanganligi aniqlandi. Formula bo’yicha xisoblangan koeffitsient xisobot
yilining oxiriga 0,27 bo’lib, jamiyat o’z aylanma mablag’lari bilan to’la taminlanganligi
aniqlandi.(4-jadval)
Xom-ashyo va materiallar xisob varag’ini taxlili
Qo’shma korxonaning 2011 yil xisobot yilining boshiga xom-ashyo va
materiallar xisob varag’ining qoldik qiymati 519239003 so’m qoldik qolganligi
aniqlandi. Xisobot yili davomida xom-ashyo va materiallar xisob varag’iga 2110 xisob
varag’idan 5946155 so’mlik, mol yetkazib beruvchilar bilan xisob kitoblar xisob
varag’idan 2481439436,34 so’m, boshqa daromad xisob varag’idan 3518499 so’m,
ta’sischilar
bilan xisob kitoblar xisob varagidan
25
420757540 so’m, 2910 xisob
varagidan 177080 so’m, tayyor maxsulotlar xisob varagidan 69500 so’m, 9010 xisob
varagidan 578000 so’m, xom-ashyo va materiallar ichki aylanmasi 2567040278,05
so’m jami 5479526489 so’m xom-ashyo va materiallar kirim qilinganligi aniqlandi.
Xisobot yili davomida qo’shma korxonaning xom-ashyo va materiallar xisob
varag’idan quyidagi xisob varaklarga chiqim qilinganligi aniqlandi: xom-ashyo va
materiallar xisob varagini ichki aylanmasiga 2567040278 so’m, asosiy ishlab
chikarishga 26452048,52 so’m, obuv ishlab chikarish sexiga 2264109970 so’m, 5010
xisob varaqqa 2600 so’m, 90 xisob varaqqa 16675694 so’m, 93 xisob varaqqa 89222
so’m davr xarajatlarini xisob varagiga 13156070 so’m, jami 4891044382 so’m xomashyo va materiallar chiqim qilinganligi aniqlandi. Xisobot yilining oxiriga qo’shma
korxonaning xom ashyo va materiallar xisob varag’ida 1107721109 so’mlik qoldik
qolganligi aniqlandi.(1-ilova)
Asosiy ishlab chiqarish xarajatlarini taxlili
Qo’shma korxonaning 2011 yil xisobot yilining boshiga xom-ashyo asosiy ishlab
chiqarish xisob varag’ida qoldik qolmaganligi aniqlandi. Xisobot yili davomida asosiy
ishlab chiqarish xisob varagiga 02 xisob varagdan 179959662 so’mlik, mol yetkazib
beruvchilar bilan xisob kitoblar xisob varag’idan 567571643 so’m, davr xarajatlari
xisob varagidan 80146095 so’m, xom Ashe va materiallar xisob varag’idan 26452049
so’m, poyafzal ishlab chiqarish sexi xisob varag’idan 2246744727 so’m, ko’rsatilgan
xizmatlar xisob varag’idan 63051932 so’m, ish xaqi xisob varag’ida 113492302 so’m,
ijtimoiy ta’minot xisob varag’idan 24079058 so’m jami 3301497468 so’m asosiy ishlab
chiqarish xisob varag’iga kirim qilinganligi aniqlandi. Xisobot yilida asosiy ishlab
chiqarish xisob varag’idan tayyor maxsulotlar xisob varg’iga 3301497468 so’m chiqim
qilinganligi va asosiy ishlab chiqarish xisob varag’ida qoldik qolmaganligi aniqlandi.(1ilova)
5 -jadval
To’lovga qobiliyatlilik koeffitsienti
№
t/r
Ko’rsatkichlar nomi
Yil
Yil
boshiga
oxiriga
26
Farq
O’sish
Kamayish
1
To'lovga qobiliyatlilik koeffitsienti
2,47
1,72
0,75
Jamiyatning to’lovga qobilyatlilik koeffitsienti xisobot yili boshiga 2,47 bo’lib,
normativ ko’rsatkich bo’yicha
to’lov qobilyatlilik koeffitsienti 1,25 dan kam
bo’lmasligi
kerak. Normativ koeffitsientdan jamiyatning to’lov qobiliyatlilik koeffitsienti 1,22 ga
ko’pligi aniqlandi. Jamiyatning to’lov qobiliyatlilik koeffitsienti xisobot yili oxiriga
1,72 bo’lib, normativ Ko’rsatkich bo’yicha to’lov qobilyatlilik koeffitsienti 1,25 dan
kam bo’lmasligi kerak. Normativ koeffitsientdan jamiyatning to’lovga qobilyatlilik
koeffitsienti xisobot yilining oxiriga 0,47 ga ko’pligi aniqlandi. Ushbu koeffitsient
bo’yicha jamiyat to’la to’lov qobilyatiga egaligi aniqlandi.(5-jadval)
6-jadval
Rentabellilik koeffitsienti
№
Ko’rsatkichlar nomi
t/r
1
Rentabellilik koeffitsienti
Yil
Yil
Farq
boshiga
oxiriga
O’sish
0,03
0,77
0,74
kamayish
Belgilangan normativ xujjatlarda asosan rentabellilik koeffitsienti O’zbekiston
Respublikasi xududida 0 dan kam bo’lsa, yani minus ko’rsatkich bilan chiqsa bunday
tashkilot zarar bilan ishlovchi korxonaga aylanadi. Agar 0,05 koeffitsientdan kam bo’lsa
bunday korxona past rentabellik korxona xisoblanadi. Formula bo’yicha xisoblangan
koeffitsent o’tgan 2010 yilning natijasi bo’yicha 0,03 bo’lib, jamiyatning rentabellik
koeffitsienti past ekanligi
aniqlandi. Yukoridagi formula bo’yicha xisoblangan
koeffitsent o’tgan 2011 yilning natijasi bo’yicha 0,77 bo’lib, jamiyatning rentabellik
koeffitsienti xisobot yilida yukori ekanligi aniqlandi.(6-jadval)
7-jadval
Asosiy vositalarini eskirish koeffitsienti
№
t/r
Ko’rsatkichlar nomi
Farq
Yil
Yil boshiga
oxiriga
27
O’sish
Kamayish
Asosiy vositaini
1
0,74
eskirish koef-ti
0,81
0,07
Belgilangan normativ xujjatlarda asosan Asosiy vositalarini eskirish koeffitsienti
O’zbekiston Respublikasi xududida 0,5 dan ko’p bo’lsa, bunday
korxonani asosiy
vositalari nisbatan eskirgan xisoblanadi. Yukoridagi formula bo’yicha xisoblangan
koeffitsient xisobot yili boshiga 0,74 bo’lib, jamiyatning asosiy vositalari nisbatan
eskirganligi aniqlandi. Yukoridagi formula bo’yicha xisoblangan koeffitsient xisobot
yili oxiriga 0,81 bo’lib, jamiyatning asosiy vositalari nisbatan eskirganligi aniqlandi.(7jadval)
8-jadval
Maxsulot sotishdan sof tushumligi koeffitsienti
№
Ko’rsatkichlar nomi
t/r
Yil
boshiga
oxiriga
0,71
0,65
Maxsulot sotish sof
1
Farq
Yil
tushum koeftsienti
O’sish
kamayish
0,06
Koeffitsient xar bir so’m sotilgan maxsulotga to’g’ri keladigan sof tushumni
ko’rsatadi. Xisoblangan koeffitsient bo’yicha xisobot yilining boshiga korxona xar 1
so’m sotilgan maxsulotdan 71 tiyin foyda olishi aniqlandi. Xisoblangan koeffitsient
bo’yicha xisobot yilining oxiriga korxona xar 1 so’m sotilgan maxsulotdan 0,65 tiyin
foyda olishi aniqlandi.(8-jadval)
9-jadval
Moliyaviy barkarorligi koeffitsienti
№
t/r
1
Ko’rsatkichlar nomi
Moliyaviy barkarorligi
koefitsienti
Yil
Yil
boshiga
oxiriga
0,95
0,85
28
Farq
O’sish
kamayish
0,10
Xisob-kitoblar natijasida korxonaning moliyaviy barqarorligi yil boshiga nisbatan
kamayganligi aniqlandi.
2011 yil yillik balans taxlili. (1-ilova)
«Uzsalaman» qo’shma korxonasining 2011 yil yillik tayorlangan balans
xisobotlari buxgalteriya xisobining milliy andozalariga asoslangan xolatda tuzilgan
bo’lib, u quyidagicha aks ettrilganligi aniqlandi. Yuqoridagi tayorlangan balans
xisobotidan ko’rinib turibdiki jamiyat tomonidan 2011 yil 1 yanvardan 2012 yil 1
yanvargacha
bo’lgan
moliyaviy
xo’jalik
operatsiyalari
quyidagicha
amalga
oshirilganligi aniqlandi.
Xisobotning 010 satri bo’yicha
Balans xisobotining 010 satrida 2011 yilning 1 yanvar xolatiga asosiy
vositalarning qoldiq qiymati 2593806 so'm bo’lib 2009 yil davomida jamiyatning
oborot mablag’’idan 156482,0 ming ishlatilib asosiy vositalar kirim qilingan va 2012
yilning 1 yanvar xolatiga asosiy vosmitalarning qiymati 2750288,0 so’mga borganligi
aniqlandi.
Xisobotning 011 satri bo’yicha
Balans xisobotining 011 satrida 2011 yilning 1 yanvar xolatiga asosiy vositalarning eskrirish summasining qoldiq qiymati 1928789,0 bo’lib 2011 yil davomida
jamiyatning barcha asosiy vositalariga belgilangan normativ eskirishi bo’yicha eskirish
xisoblangan. Jamiyatning 2011 yil davomida xisoblangan eskirishlari 309470,0 ming
sumni tashkil qilgan va bu eskirish qiymatlari buxgalteriya xisobining milliy
andozalariga muvofik buxgalteriya xisobining xarajatlar xisobvaraqlarida aks
ettirilganligi aniqlandi.
Xisobotning 030 satri bo’yicha
Balans xisobotining 030 satrida uzoq muddatgi investitsiyalar jamlangan bo’lib,
2011 yilning 1-yanvariga qoldiq qiymati 153301,0 ming so’m bo’lgan
2011 yil
davomida investitsiyalar olinmagan va 2012 yilning 1-yanvar xolatiga uzoq muddatli
investitsiyalari qoldiq qiymati 153301 ming so’m mavjud. Uzoq muddatli investitsiyalar
o’z ichiga quyidagilarni oladi;
- 040satr-Qimmatli qog’ozlar
29
- 050 satr-Shuba xo’jalik jamiyatlariga investitsiyalar
- 090 satr-O’rnatilmagan asbob va uskunalar
Balans xisobotining 090 satrida O’rnatilmagan asbob va uskunalar jamlangan
bo’lib, 2011 yilning 1-yanvariga qoldiq qiymati 142360,0 ming so’m bo’lgan 2011 yil
davomida O’rnatilmagan asbob va uskunalar olmagan va 2012 yilning 1-yanvar
xolatiga O’rnatilmagan asbob va uskunalar qoldiq qiymati 142360,0 ming so’m mavjud.
100 satr-Kapital qo’yilmalar
Balans xisobotining 100 satrida Kapital qo’yilmalar jamlangan bo’lib, 2011
yilning 1-yanvariga qoldiq qiymati 82043,0 ming so’m bo’lgan 2011 yil davomida
Kapital qo’yilmalar asosiy vositalar xisob varag’iga chiqim qilinmagan va 2012 yilning
1-yanvar xolatiga Kapital qo’yilmalar qoldiq qiymati 82043,0 ming so’m mavjud.
140 satri bo’yicha tavar moddiy zaxirasi
Balans xisobotining 140 satrida tavar moddiy zaxiralari jamlangan bo’lib, 2011
yilning 1-yanvar xolatiga qoldiq qiymati 1166560,0 ming so’m xisobotda ko’rsatilgan,
2012 yilning 1-yanvar xolatiga tovar moddiy zaxiralari 699387,0 ming so’mga oshgan
bo’lib, 2012 yilning 1-yanvar xolatiga tavar moddiy boyliklar qoldiq qiymati 1865947,0
ming mavjud. Tavar moddiy zaxirasi balans xisobotida quyidgilarni o’z ichiga oladi;
- 150 satr-Ishlab chiqarish zaxiralari
- 160 satr-Tugallanmagan ishlab chiqarish
- 170 satr-Tayyor maxsulot
- 180 satr-Tavarlar
- 190 satr-Kelgusi davr xarajatlari
- 200 satr-Kechiktirilgan xarajatlar
Xisobotning 210 satri
210 satrida jami debitorlar joylashgan bo’lib, ushbu satr o’z ichiga 220 satr, 230
satr, 240 satr, 250 satr, 260 satr,270 satr, 280 satr, 290 satr, 300 satr va 310 satrlarni uz
ichiga oladi. Jamiyatning 2011 yil 1-yanvar xolatiga jami debitorlari 947220,0 ming
so’m bo’lib, shu jumladan xisobotning 220 satridagi xaridor va buyurtmachilardan
bo’lgan debitorlik qarzi 605667 ming so’m, 260 satridagi mol yetkazib beruvchi va
pudratchilarga berilgan bo’naklar 56056,0 ming so’m, 230 satridagi ajratilgan
30
bo’linmalardagi debitorlik xaqi 31636,0 ming so’m, 270 satridagi
soliq byudjetga
yig’imlar bo’yicha bo’naklar 1804,0 ming so’m, 300 satrdagi xodimlarning boshqa
operatsiyalar bo’yicha qarzi 5000,0 ming so’m, 310 satrdagi boshqa debitorlik qarzlari
247057 ming so’mni tashkil qilgan. Jamiyatning 2012 yil 1-yanvar xolatiga jami
debitorlari 227753,0 ming so’m bo’lib, shu jumladan xisobotning 220 satridagi xaridor
va buyurtmachilardan bo’lgan debitorlik qarzi 205916,0 ming so’m, 230 satrida
ajratilgan bo’linmalardagi debitorlik xaqi 15664,0 ming so’m 260 satridagi mol
yetkazib beruvchi va pudratchilarga berilgan bo’naklar 6173,0 ming so’m, 270 satridagi
byudjetga soliq va yig’imlar bo’yicha bo’naklar kolmagan, 310satrdagi boshqa
debitorlik qarzlari kolmaganligi aniqlandi. Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki
jamiyatning 2011 yil yillik moliyaviy xo’jalik faoliyati bo’yicha tayyorlangan
buxgalteriya balansida 220 satrdagi xaridor va buyurtmachilarning qarzi 399751,0 ming
so’mga kamaygan, xisobotning 260 satridagi
mol
yetkazib beruvchilar va
pudratchilarga berilgan bo’naklar yil oxiriga 49883,0 ming so’mga kamaygan,
xisobotning 270 satridagi byudjetga soliq va yig’imlar bo’yicha berilgan avanslar yil
oziriga 1804,0 ming so’mga kamayganligi aniqlandi. Xisobotning 310 satridagi boshqa
debitorlik qarzlari yil boshiga nisbatan kamaygan. Yuqoridagi taxlillardan ko’rinib
turibdiki jamiyatning xisobot yili oxiriga debitor qarzlari 399751,0 ming so’mga
kamayganligi aniqlandi.
Xisobotning 320 satri bo’yicha
Balans xisobotining 320 satrida jami pul mablag’’lari joylashgan bo’lib,
xisobotning 320 satriga 330 satr, 340 satr, 350satr, 360 satr kiradi. 2011 yilning 1yanvar xolatiga jami 247057 ming so’m mavjud bo’lgan. Yil boshiga 330 satrda
kassadagi pul mablag’’lari bo’lmagan, 340 satrdagi xisob raqamidagi pul mablag’lari
59006,0 ming so’m, 360 satrdagi boshqa pul mablag’lari va ekvivaletlari 199,0 ming
so’mni tashkil qilgan. 2012 yilning 1-yanvar xolatiga xisobotning 320 satridagi jami pul
mablag’lari 58654,0 ming so’mga kamaygan va natijada yil oxiriga 320 satrdagi jami
pul mablag’lari 551,0 ming so’mni tashkil qilgan
Xisobotning 410 satri bo’yicha
31
Balans xisobotining 410 satrida Ustav kapitali joylashgan bo’lib 2011 yilning 1yanvar xolatiga ustav kapitali 1873103 ming so’m bo’lgan. 2011 yil davomida ustav
kapitali o’zgarmaganligi munosabati bilan 2012 yil 1-yanvar xolatiga ustav kapitalidagi
qoldiq qiymat 1873103ming so’m qolgan.
III Bob. “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining yuqoridagi strategiyalar
bo’yicha ko’rib chiqish
3.1
“UZSALAMAN”
qo’shma
korxonasini
tiklashning
korporativ
stratеgiyasi orqali imkonyatlarini ko’rib chiqish
Yuqorida takidlaganimizdek, tiklash strategiyasi tеjamkorlik va qayta tarkiblash
stratеgiyasi xaridorlari qashshoqlashayotgan korxonalarda vaziyatni o’zgartirish talab
etilgan taqdirda qo’llaniladi. Tiklashning korporativ stratеgiyasi zararga ishlayotgan
korxonalardan qutulishga emas, ularni qayta tiklashga urg’u bеradi. Bunday
stratеgiyaning maqsadi xaridorlarning umumiy sonini kamayishiga katta xissa
qo’shayotgan korxonalarning muammolarini xal etish yo’li bilan korporatsiyani
sog’lomlashtirishdan
iborat.
Tеjamkorlikning
korporativ
stratеgiyasi
divеrsifikatsiyalash miqyoslarini qisqartirish va korxonalar sonini kamaytirishga o’z
e'tiborini qaratadi. Qayta tarkiblash stratеgiyasi tarkibni va korporatsiyaning ishbop
portfеlida foiz nisbatlarini tubdan qayta ko’rib chiqishni o’z ichiga oladi. Qayta
tarkiblashga bo’lgan extiyoj quyidagi vaziyatlarda paydo bo’lishi mumkin:
1. Korporatsiyani stratеgik tahlil kilish portfеlda sеkin rivojlanayotgan, zarar
bilan ishlayotgan va zaif korxonalarning katta xajmda mavjudligi natijasida
32
kompaniyaning uzoq muddatdagi istiqbollari o’z jozibasini yo’qotib qo’yganligi
to’g’risida xulosa chiqarish imkoniyatini bеradi.
2. Bir yoki bir nеchta kalit yo’nalishlar qiyin paytlarni boshdan kеchirayotgan
paytlarida.
3. Kompaniyaning yangi raxbariyati korporatsiyaning stratеgik siyosatini qayta
ko’rib chiqish xaqida qaror qabul qiladi. Yangi tеxnologiyalar va maxsulotlar paydo
bo’ladi. Firmada shunday katta korxonani sotib olish imkoniyati paydo bo’ladiki,
bunday loyixani moliyalash uchun kichik firmalarni sotish zarur bo’ladi. Shunday ekan
biz yuqoridagilarni ko’rib chiqib bir hulosaga kelishimiz mumkin. “UZSALAMAN”
qo’shma korxonasi ham 2008 yilda ham huddi shunday strategiyaga muhtoj bo’ldi.
Lekin bu strategiyaning o’rniga davlat tomonidan sanatsiyaga muhojlik sezdi. Bu
muddatdan oldi tiklanish strategiyasidan foydalanish mumkin edi. Ammo bu sanatsiya
ham
“UZSALAMAN”
qo’shma
korxonasini
iqtisodiy
ko’rsatkichlarini
va
iste’molchilarni qaytara olmadi va yana bir bor 2010 yilda sanatsiyani qabul qildi.
Buning natijasida “UZSALAMAN” qo’shma korxonasining bankrotlikni oldini olishga
erishdi. “UZSALAMAN” qo’shma korxonasinining bu holatga kelishiga sabab,
resurslarning uzulishi sabab bo’ldi. Bizga malumki “UZSALAMAN” qo’shma
korxonasi maxsulot uchun xom-ashyoni Germanyadan olib keldi. Va bu xom-ashyoni
Germanyadan keltirish ham qimmat ham kechikdi. Shuning uchun korxonani iqtisodiy
ko’rsatkichlari tushub ketdi. Ha albatta birinchi sabab bu xom-ashyo taminotidir.
Shuning uchun mening birinchi tiklash korporativ strategiyam bu xom–ashyo taminotini
mustahkamlashdir.
Korxona
uchun
o’zimizda
ishlab
chiqariladigan
charm
maxsulotlarini tayorlash yoki shunday munosib korxonani moslashtirish lozim. Hozirda
bizda ham charm maxsulotlarini ishlab chiqaradigan korxonalar bor. Misol tariqasida
Qoqon sharm ishlash sexlari yoki Marg’ilon charmni qayta ishlash kichik korxonalri
hozirda faoliyat ko’rsatmoqda. Afsus bu sexlarning maxsulotlari “UZSALAMAN”
qo’shma
korxonasining
talablariga
javob
“UZSALAMAN” qo’shma korxonasi o’z
bermaydi
ammo
bu
korxonalarni
qoshida ham ochsa bo’ladi. Faqatgina
Germanya texnalogiyalarni olib kirilsa bo’ldi. Shuning uchun qayta tiklash
strategiyasini rivojlantirish lozim. Hozirda “UZSALAMAN” qo’shma korxonasi barcha
33
kuchini sarf etyatgani yo’q. Yani ichki bozorimizga to’liq kirib borgan yo’q va o’z
iste’molchilaeriga ega emasdir.sababi hammamizga malumdir bozorlarimizda hozirda
tanlov kuchli. Yani arzon va sifatli ayoq kiyimlar tanlovi cheksiz desak ham bo’ladi.
Shunuing
uchun
“UZSALAMAN”
qo’shma
korxonasinining
maxsulotlarini
zamonaviylashtirmoq va narx shuningdek sifat darajasini oshirish zarur. Buning uchun
albatta xom-ashyo taminotini tiklash va qayta jonlantirish kerak. Shuning uchun
tiklanish korporativ strategiyasini ishlab chiqish ham shart ham zarurdir. Buning uchun
strategik taxlilashtirishni shakillantirish va missiyalarni muvoffaqiyatli bajarishini
nazorat qilish to’gri bo’lar edi.
3.2
“UZSALAMAN”
qo’shma
divеrsifikatsiyalashning
korporativ
stratеgiyasini qo’llash natijalari
Yaxshi strategiya Korxonaning daromad unumdorligini ta’minlaydi. Daromad
unumdorligining oshishi bu Korxonaning foydaliligining o’sishi, biznesning uzoq
muddatli ishonchliligini, uning raqobat mavqeini o’sishini bildiradi.
“UZSALAMAN” qo’shma korxonasining maxsulotlari asosan buyurtma asosida
tayyorlanadi. Maxsulotlarning asosiy qisimlari poyafzallardir. Hozirda zavod buyurtma
asosida ishlamoqda. Asosiy buyurtma esa davlatimiz tomonidan bo’lmoqda. Yani
buyurtmaning asosiy qismi ichki ishlar xodimlari uchun poyafzallar, o’t o’churuvchilar
uchun va buyurtmachilarning asosiy qismini tashkil qiluvchi O’zbekistonning qurolli
kuchlaridir yani harbiylar uchun poyafzallar tikish bilan shug’ullanmoqda. Ha albatta
iste’mochilarning ma’lum qismini ham ichki iste’molchilar tashkil etdi.
Divеrsifikatsiyalashning korporativ stratеgiyasini qo’llash natijalarini sarxisob
qiladigan bo’lsak korxonaning bu tor doiradagi ishini yanada kengaytirish kerakligini
ko’rsatmoqda. Kompaniya bir tarmoqning imkoniyatlaridan foydalanib,daromad olib
turar ekan,divеrsiyani amalga oshirishning xеch qanday zaruriyati yo’q. Lеkin, o’sish
saloxiyati qiskarib borar ekan boshka soxalar faoliyatiga divеrsiya kilish stratеgik
jixatdan o’zini oqlaydi yoki to’g’ri bo’ladi. Bunday stratеgik imkoniyatlar turlichadir.
Kompaniya turdosh tarmoq kabi o’zi uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoqqa ham
34
divеrsiya kilishi mumkin. Buni katta va katta bo’lmagan xajmlarda amalga oshirish
mumkin.
Barqaror rivojlanish bir martalik qadam emas, u evolyutsion jarayon bo’lib, har
bir bosqichda maqsadlarni shakllantirishni talab qiladi. Korxona
rivojlanishining strategik maqsadi sayyoramiz
barqaror
biosferasining bir qismi sifatida
mamlakatimiz tabiy kompleksi ishlab chiqarish salohiyatini saqlab qolgan holda fantexnika taraqqiyoti, ijtimoiy soha va iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi asosida
aholining turmush sifati va farovonligini oshirish o’z hissasini qo’shadi.
So’ngi vaqtda ishbilarmonlar, invеstorlar va xalqaro moliya institutlarining
mamalakatimizda amalga
oshirilayotgan
iqtisodiy islohatlarga ishonchi ortdi.
Mamlakatimiz Prеzidеnti I.A.Karimov Oliy majlis qonunchilik palatasi va Sеnati
qo’shma majlisidagi “Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni dеmokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni modеrnizatsiya va isloh etishdir”3 ma'ruzasida bеlgilab bеrilgan
vazifalarning mantiqiy davomi hisoblanadi.
Biznеsning bir turida faoliyat ko’rsatayotgan kompaniyalar uzoq yillar
divеrsiyasiz amal kilib xavas kilarli natijalarga erishishlari mumkin. Bunga misollar
ko’p. Bir soxada kontsеntratsiya - jamlanish qator foydali tashkiliy va boshqaruv
ustunliklariga egadir. Birinchidan,kontsеntratsiya «biz kimmiz va nima bilan
shug’ullanamiz» dеgan savoldagi mavxumiylikni istisno qiladi. Bunda barcha kuch
biznеsning bir turiga yo’naltiriladi va raxbariyatning xatti-xarakatlari boshqa soxalarga
«sochilib kеtish» extimoli bo’lmaydi. Ikkinchidan, bir soxada jamlanish jiddiy
rag’batlar borligini ko’zda tutadi. Ular mеnеjеrlarni bir daqiqalik foyda olishga emas,
firmaning tarmoqdagi rakobat pozitsiyalarini uzoq kеlajakda ham mustahkamlashga
rag’batlantiradi. Boshqa tomondan, bir yo’nalishda jamlanish, uning xarakatlarini bir
tomonga yo’naltirish kompaniya uchun katta tavakkalchilik bo’lib xisoblanadi. Obrazli
qilib aytganda «uning, firmaning barcha tuxumlari bir savatda bo’ladi». Sеkin
o’sayotgan tarmoq sharoitida kuchli kompaniyalar divеrsiyani boshlash uchun naqd pul
ortiqchaligidan foydalanish imkoniyatini ko’rib chiqishlari kеrak. Divеrsiyani boshlash
masalasi qisman kompaniyaning mazkur tarmoqda o’sish imkoniyatlariga, qisman
3
I.A.Karimov Oliy majlis qonunchilik palatasi va Sеnati qo’shma majlisidagi ma'ruzasidan
35
uning raqobat pozitsiyalariga bog’liqdir. Firma o’zining asosiy ustunliklaridan samarali
foydalana oladigan soxalarga divеrsiya qilishi eng yaxshi stratеgiya bolib xisoblanadi.
Shunday ekan “UZSALAMAN” qo’shmakorxonasining maxsulot turlariga yo’naltirgan
holda divеrsifikatsiyalashning korporativ stratеgiyasini qo’llash lozim. Yani hozirda
bizga malumki ichki va mahalliy bozorlarimizda har xil turdagi yozgi ayoq kiyimlar va
poyafzallarga ehtiyoj balandir. Bu talabni qondirish uchun bu turdagi maxsulotlarni
Xitoydan keltirishga to’g’ri keladi. Agarda bu maxsulot turini ham chiqarishni yo’lga
qo’ysak korxonaning mustahkamligiga ancha o’zgartirish kiritish mumkin. Shuni
yoddan chiqarmaslik keraki,
Divеrsiyani faqat o’z faoliyat doirasida olib borish
maqsadga muvoffiqdir.
Xulosa
O’zbekiston Respublikasi o’zining bozor iqtisodiyotiga o’tish yo’lini tanlab
olgan. Shu sababli respublikamizda bozor munosabatlari yildan-yilga, qadam-baqadam
rivojlanib bormoqda. Bozor iqtisodiyotiga o’tish uchun etarli shart-sharoitlarni
yaratishga qaratilgan iqtisodiy, tashkiliy, siyosiy, huquqiy tadbirlar izchillik bilan
amalga oshirilmoqda. Natijada bozor infrastrukturasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib
borayapti.
Bozor iqtisodiyoti davrida korxonalarning ichki va tashqi faoliyat sharoitining
mutassil o’zgarib borishi, bozor munosabatlariga o’tish shart-sharoitlarini va uning
o’ziga xos xususiyatlarini atroflicha o’rganishni taqazo etadi.
Strategiyani shakllantirish va tadbiq etish – bu menejerning burchi hisoblansa
ham, bir kishi yangi g’oyalarni yaratish, yangi imkoniyatlarni aniqlash, va o’zgaruvchan
muhitga nisbatan moslashishi vazifalarini bajara olmaydi. Strategik sardorlikning
mushkul tomonlaridan biri xodimlardan yangi g’oyalarni to’plash, o’zgaruvchan
muhitga moslashish imkonini beradigan tadbirkorlik ruhini rag’batlantirishdir.
Moslashuvchan va novatorlik muhiti tez rivojlanayotgan yuqori darajali texnologiyali
tarmoqlar uchun juda muhim. Ushbu tarmoqlarda mahsulot qisqa hayotiy sikl bilan
36
o’sish esa mahsulotlarning yangi turlari bilan tavsiflanadi. Menejerlar xodimlarni faqat
ijodiy ishlashga chaqirish orqali bunday muhitni shakllantira olmaydilar.
Shuning uchun olim va mutaxassislarning strategik rejalashtirish, ishlab
chiqarishni tashkil etish, yangi xizmat turlarini izlash va takomillashtirish yo’llari
hamda usullariga qiziqishi tobora ortib borayotganligi kuzatilmoqda. Pirovard
maqsadda bozorni, tayin bir iste’molchini ko’zlash, raqiblar va raqobat usullarini puxta
o’rganish, yutuq va barqarorlik garovi bo’lib hisoblanadi. Bozor talabini yaxshi bilish,
korxonalarda mahsulot va xizmat turlarini ko’paytirishni rejalashtirish, yangi tovarlarni
loyihalash va yaratishni, mijozlar hamda haridorlar talabiga muvofiq ravishda ish
yuritish imkonini beradi.
Yangi g’oyalarni, eng yaxshi xizmatlarni, yangi mahsulotlarni va ularni yangi
yo’nalishda qo’llanilishini targ’ibot qiluvchilarni hamda o’z g’oyalarini yangi
bo’linmalarda, korxonalarda va yangi tarmoqlarda qo’llanilishini istovchilar to’g’risida
g’amxo’rlik qilish sardorga yaxshi foyda keltiradi.
Zero, bu yo’lda “UZSALAMAN” o’z o’rnini topmoqda. Korxona tili bilan
aytganda “Biz jamiyat taraqqiyoti va inson manfati uchun hizmat qilamiz! Biz doimo
uzoq muddatli hamkorlikka intilamiz, biz siz bilan hamkorlik qilishdan xursandmiz”
Strategik menejment iste’molchilarning hozir va kelajakda talablarini qondirishga
qaratilgan tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish, sotish va natijada foyda olish bilan
bog’liq faoliyat turidir. Strategik menejmentda asosiy e’tibor uning maqsadli
yo’nalishga egaligi hisoblanadi, ya’ni yangi tadqiqotlarni jami yo’nalishlarning yagona
texnologik jarayoniga birlashuvi ham uning o’ziga xos xususiyatidir. Har bir korxona
tashqi omillar hamma xo’jalik faoliyati tabiatini hisobga olgan holda, o’ziga mos
menejment strategiyasi va dasturini ishlab chiqadi va amalga oshiradi, chunki eng
asosiy maqsad tovarlar va xizmatlarni qaerda, kimga, qanday qilib sotish muammosini
hal qilish bo’lsa, bu bozor iqtisodiyoti sharoitida rivojlangan mamlakatlarda ham
murakkab va serqirrali faoliyat hisoblanadi. Menga biriktirilgan mavzu bo’yicha
oldingidanda ko’proq ma’lumotga ega bo’lishga erishdim.
37
Foydalanilish uchun adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2010.
2. O’zbеkiston Rеspublikasi Vazirlar Maqkamasining qarori. Xususiylashtirilgan
korxonalarni korporativ boshqarishni takomillayshtirish chora-tadbirlari to’qrisida.
«Xalq so’zi», 2003 yil 22 aprеl, №85. (3197).
3. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining Farmoni. O’zbеkiston iqtisodiyotida
xususiy sеktorning ulushi va aqamiyatini tubdan oshirish chora-tadbirlari to’qrisida.
«Xalq so’zi», 2003 yil 28 yanvar. №23, (3135).
4. O’zb. Res. Prezidenti I. Karimovning
mamlakatimizda 2013-yilda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014-yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng
muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan vazirlar maxkamasining majlisidagi
maruzasidan.
5. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari I.A.Karimov. – T: O‘zbekiston, 2009. – 8 b.
6. I.A.Karimov. Oliy majlis qonunchilik palatasi va Sеnati qo’shma majlisidagi
ma'ruzasidan
7. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini
yanada yuksaltirishdir. –T.: “O‘zbekiston”, 2010
8. Karimov I.A. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta’minlash – bizning oliy maqsadimiz. 17-jild – T.: “O‘zbekiston”, 2009.
9. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari. – T.: “O‘zbekiston”, 2009.
10. Karimov I.A. Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror
rivojlantirish yo‘lida. 16-jild – T.: “O‘zbekiston”, 2008.
11. Nasridinova M., Ahmedov O., Biznes strategiyasi.- T.:1996 y
12. Qosimov G.M.. Menejment. Darslik.-T.:O’zbekiston. 2002 y
13. Saifnazarov I.S. , Murataev I. U. Menejment asoslari. - Toshkent: «Mehnat»,
1998
38
14. O’zbekistonRespublikasiiqtisodiyijtimoiytaraqqiyotiningmustaqillikyillaridagi
(1990-2010
yillar)
asosiytendentsiyavako’rsatkichlarihamda
2011-2015
yillargamo’ljallanganprognozlari: statistikto’plam. – T.: “O’zbekiston”, 2011.
15. G’ulomov S.S., Menejment
Boshqaruv sa’nati, nazariyasi va amaliyoti.-
T.:2002
16. Sharifxo’jayev M. Abdullayev Yo.Menejment.-T.: “O’qituvchi”, 2002
17. Shodmonov Sh. Sh., U.V.G’afurov. IqtisodiyotNazariyasi.-T.:2009
18. Sharifxo’jaev M., Abdullaev Yo. Menejment. T. Mexnat. 2000 y.
19. Yo’ldoshev va boshkalar. Strategik menejment. O’quv qo’llanma.–T. TDIU.
2003. 212 b.
20. Yo’ldoshev N. Strategik Menejment ”ma’ruzalar matni.- T.: 2011
21. Zaynutdinov Sh.N. Menejment asoslari.- T.: “Moliya” 2001
22. Zaynutdinov Sh.N. Ismailova T.S. Ishlab chiqarish menjementi. O’quv
qo’llanma. –T.: TDIU, 2003
23. To’xtaboev
A.T.,
Eraliev
A.A.
Tashkiliy
xatti-harakatlar.
Qo’llanma.
Andijon: «Hayot»,2001
24. To’xtaboev A. T. Ma’muriy menejment. O’quv qo’llanma. –T.: «Moliya», 2003
25. Yo’ldoshev va boshqalar. Strategik menejment. O’quv qo’llanma.–T. TDIU.
2003.
26. www.yandex.com
27. www.economics.ru
28. www.soliq.uz
29. www.ziyonet.uz
30. www.google.uz
31. www.soliqinfo.uz
32. www.stat.uz
39
40
1-ilova
БУХГАЛТЕРИЯ БАЛАНСИ - 1-сонли шакл
БУХГАЛТЕРСКИЙ БАЛАНС - форма N 1
1 январ__2011__ йилга
на__31 декабрь____ 2011_года
БІУТ бўйича 1-шакл
Форма N 1 по ОКУД
КТУТ бўйичапо ОКПО-
Корхона, ташкилот
Предпритие, организация «Узсаламан» КК
Тармок
71300
Отрасль умумий овкатланиш
Ташкилий-хукукий шакли хусусий
Организационно-правовая форма
ХХТУТ бўйичаПо ОКОНХТІШТ бўйичапо КОПФ-
Мулкчилик шакли
Форма собственности хусусий
Вазирлик, идора ва бошєалар
Министерства, ведомства и другие
Солик тўловчининг идентификацион раками
Идентификационный номер налогоплательщика
Худуд
Территория
Фаргона вилояти
Манзил
Адес Фаргона шахар М.Косимов кучаси 62 а уй
Ўлчов бирлиги, минг сўм
Единица измерения, тыс. сум.
МШТ бўйичапо КФСДБИБТ бўйичаПо СООГУСТИРИННМІОБТСОАТОЖўнатилган санаДата высылкиКабул килинган санаДата полученияТакдим килиш муддатиСрок представления-
41
Кодлар
Коды
О710001
15606323
17371
19300
161
201039410
1730401
Сатр коди Іисобот даври
Іисобот даври
Код стр.
бошига
охирига
На начало
На конец отчетного
отчетного
периода
периода
2
3
4
Кўрсаткичлар номи
Наименование показателя
1
Актив
I. Узок муддатли активлар
I. Долгосрочные активы
Асосий воситалар:
Основные средства:
Бошлангич (кайта тиклаш) киймати (0100, 0300)
Первоначальная (восстановительная) стоимость (0100, 0300)
Эскириш суммаси (0200)
Сумма износа (0200)
Колдик (баланс) киймати (сатр. 010 – 011)
Остаточная (балансовая) стоимость (стр. 010-011)
Номоддий активлар:
Нематериальные активы:
Бошлангич єиймати (0400)
Первоначальная стоимость (0400)
Амортизация суммаси (0500)
Сумма амортизации (0500)
Колдик (баланс) киймати (сатр. 020 – 021)
Остаточная (балансовая) стоимость (стр. 020-021)
Узок муддатли инвестициялар, жами (сатр.040+050+060+070+080),
шу жумладан:
Долгосрочные инвестиции, всего (стр.040+050+060+070+080), в том
числе:
Кимматли когозлар (0610)
Ценные бумаги (0610)
Шўъба хўжалик жамиятларига инвестициялар (0620)
Инвестиции в дочерние хозяйственные общества (0620)
карам хўжалик жамиятларига инвестициялар (0630)
Инвестиции в зависимые хозяйственные общества (0630)
Чет эл капитали мавжуд бўлган корхоналарга инвестициялар (0640)
Инвестиции в предприятие с иностранным капиталом (0640)
Бошка узок муддатли инвестициялар (0690)
Прочие долгосрочные инвестиции (0690)
Ўрнатиладиган асбоб-ускуналар (0700)
Оборудование к установке (0700)
Капитал кўйилмалар (0800)
Капитальные вложения (0800)
Узок муддатли дебиторлик карзлари (0910, 0920, 0930, 0940)
Долгосрочная дебиторская задолженность (0910, 0920, 0930, 0940)
Узок муддатли кечиктирилган харажатлар (0950, 0960, 0990)
Долгосрочные отсроченные расходы (0950, 0960, 0990)
I бўлим бўйича жами (сатр. 012+022+030+090+100+110+120)
Итого по разделу I (стр. 012+022+030+090+100+110+120)
II. Жорий активлар
II. Текущие активы
Товар-моддий захиралари, жами (сатр.150+160+170+180), шу
жумладан:
Ишлаб чикариш захиралари (1000, 1100, 1500, 1600)
Производственные запасы (1000, 1100, 1500, 1600)
Тугалланмаган ишлаб чикариш (2000, 2100, 2300, 2700)
Незавершенное производство (2000, 2100, 2300, 2700)
Тайёр махсулот (2800)
Готовая продукция (2800)
Товарлар (2900 дан 2980 нинг айирмаси)
Товары (2900 за минусом 2980)
Келгуси давр харажатлари (3100)
Расходы будущих периодов (3100)
Кечиктирилган харажатлар (3200)
42
010
2593806
2750288
011
1928789
2238259
012
665017
512029
030
153301
153301
040
18837
18837
050
3238
3238
060
131226
131226
090
142360
142360
100
82043
82043
110
136393
020
021
022
070
080
120
130
1179114
889733
140
1166560
1865947
150
542799
1131281
160
530583
541613
170
52156
125016
180
41022
68037
190
1243055
1760499
200
1313458
1610803
Отсроченные расходы (3200)
Дебиторлар, жами (сатр.220+240+250+260+270+280+290+300+310)
Дебиторы, всего (стр.220+240+250+260+270+280+290+300+310)
шундан: муддати ўтган
из нее: просроченная
Харидор ва буюртмачиларнинг карзи (4000 дан 4900 нинг айирмаси)
Задолженность покупателей и заказчиков (4000 за минусом 4900)
Ажратилган бўлинмаларнинг карзи (4110)
Задолженность обособленных подразделений (4110)
Шўъба ва єарам хўжалик жамиятларнинг карзи (4120)
Задолженность дочерних и зависимых хозяйственных обществ (4120)
Ходимларга берилган бўнаклар (4200)
Авансы, выданные персоналу (4200)
Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган бўнаклар (4300)
Авансы, выданные поставщикам и подрядчикам (4300)
Бюджетга солик ва йигимлар бўйича бўнак тўловлари (4400)
Авансовые платежи по налогам и сборам в бюджет (4400)
Максадли давлат жамгармалари ва сугурталар бўйича бўнак тўловлари
(4500)
Авансовые платежи в государственные целевые фонды и по
страхованию (4500)
Таъсисчиларнинг устав капиталига улушлар бўйича карзи (4600)
Задолженность учредителей по вкладам в уставный капитал (4600)
Ходимларнинг бошєа операциялар бўйича карзи (4700)
Задолженность персонала по прочим операциям (4700)
Бошєа дебиторлик карзлари (4800)+БР+09
Прочие дебиторские задолженности (4800)
Пул маблаглари, жами (сатр.330+340+350+360), шу жумладан:
Денежные средства, всего (стр.330+340+350+360), в том числе:
Кассадаги пул маблаглари (5000)
Денежные средства в кассе (5000)
Хисоблашиш счётидаги пул маблаглари (5100)
Денежные средства на расчетном счете (5100)
Чет эл валютасидаги пул маблаглари (5200)
Денежные средства в иностранной валюте (5200)
Бошка пул маблаглари ва эквивалентлари (5500, 5600, 5700)
Прочие денежные средства и эквиваленты (5500, 5600, 5700)
Киска муддатли инвестициялар (5800)
Краткосрочные инвестиции (5800)
Бошка жорий активлар (5900)
Прочие текущие активы (5900)
II бўлим бўйича жами (сатр.140+190+200+210+230+320+370+380)
Итого по разделу II (стр. 40+190+200+210+230+320+370+380)
Баланс активи бўйича жами (сатр.130+390)
Всего по активу баланса (стр.130+стр.390)
210
947220
227753
220
605067
205916
230
31636
15664
260
56056
6173
270
1804
211
240
250
280
290
300
5000
310
247057
320
59205
551
330
0
1
340
59006
19
199
531
380
4323
13850
390
4733821
5479403
400
5912935
6369136
350
360
370
Сатр коди Хисобот даври
Код стр.
бошига
На начало
отчетного
периода
2
3
Кўрсаткичлар номи
Наименование показателя
1
Пассив
I. Ўз маблаглари манбалари
I. Источники собственных средств
Устав капитали (8300)
Уставный капитал (8300)
Кўшилган капитал (8400)
Добавленный капитал (8400)
Резерв капитали (8500)
Резервный капитал (8500)
Сотиб олинган хусусий акциялар (8600)
Таксимланмаган фойда (єопланмаган зарар) (8700)
Нераспределенная прибыль (непокрытый убыток) (8700)
Максадли тушумлар (8800)
Целевые поступления (8800)
410
1873103
1873103
420
11266
11266
430
388999
418626
440
450
206400
45286
460
43
Хисобот даври
охирига
На конец
отчетного
периода
4
Келгуси давр харажатлари ва тўловлари учун захиралар (8900)
Резервы предстоящих расходов и платежей (8900)
I бўлим бўйича жами (сатр.410+420+430-440+450+460+470)
Итого по разделу I (стр.410+420+430-440+450+460+470)
II. Мажбуриятлар
II. Обязательства
Узок муддатли мажбуриятлар, жами
(сатр.500+510+520+530+540+550+560+570+580+590)
Долгосрочные обязательства, всего
(стр.500+510+520+530+540+550+560+570+580+590)
шу жумладан: узок муддатли кредиторлик карзлари
(сатр.500+520+540+560+590)
в том числе: долгосрочная кредиторская задолженность
(стр.500+520+540+560+590)
Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга узок муддатли карз (7000)
Долгосрочная задолженость поставщикам и подрядчикам (7000)
Ажратилган бўлинмаларга узок муддатли карз (7110)
Долгосрочная задолженность обособленным подразделениям (7110)
Шўъба ва карам хўжалик жамиятларга узок муддатли карз (7120)
Узок муддатли кечиктирилган даромадлар (7210, 7220, 7230)
Долгосрочные отсроченные доходы (7210, 7220, 7230)
Солик ва мажбурий тўловлар бўйича узок муддатли кечиктирилган
мажбуриятлар (7240)
Бошка узок муддатли кечиктирилган мажбуриятлар (7250, 7290)
Прочие долгосрочные отсроченные обязательства (7250, 7290)
Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар (7300)
Авансы, полученные от покупателей и заказчиков (7300)
Узок муддатли банк кредитлари (7810)
Долгосрочные банковские кредиты (7810)
Узок муддатли карзлар (7820, 7830, 7840)
Долгосрочные займы (7820, 7830, 7840)
Бошка узок муддатли кредиторлик карзлар (7900)
2% акциз
Прочие долгосрочные кредиторские задолженности (7900)
Жорий мажбуриятлар, жами
(сатр.610+630+640+650+660+670+680+690+700+710+
+720+730+740+750+760)
Текущие обязательства, всего
(стр.610+620+630+640+650+660+670+680+690+700+
+710+720+730+740+750+760)
шу жумладан: жорий кредиторлик карзлари
(сатр.610+630+650+670+680+690+ +700+710+720+760)
в том числе: текущая кредиторская задолженность
(стр.610+630+650+670+680+690+ +700+710+720+760)
шундан: муддати ўтган жорий кредиторлик карзлари
из нее: просроченная текущая кредиторская задолженность
Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга карз (6000)
Задолженность поставщикам и подрядчикам (6000)
Ажратилган бўлинмаларга карз (6110)
Задолженность обособленным подразделениям (6110)
Шўъба ва єарам хўжалик жамиятларга карз (6120) уюшма
Задолженность дочерним и зависимым хозяйственным обществам (6120)
Кечиктирилган даромадлар (6210, 6220, 6230)
Солик ва мажбурий тўловлар бўйича кечиктирилган мажбуриятлар (6240)
Отсроченные обязательства по налогам и обязательным платежам (6240)
Бошка кечиктирилган мажбуриятлар (6250, 6290)
Прочие отсроченные обязательства (6250, 6290)
Олинган бўнаклар (6300) 63+61
Полученные авансы (6300)
Бюджетга тўловлар бўйича карз (6400)
Задолженность по платежам в бюджет (6400)
Сугурталар бўйича карз (6510)
Максадли давлат жамгармаларига тўловлар бўйича карз (6520)
Задолженность по платежам в государственные целевые фонды (6520)
Таъсисчиларга бўлган карзлар (6600)
Задолженность учредителям (6600)
44
470
480
2479768
2348281
490
848710
1522830
491
500
510
520
530
540
550
674120
560
570
580
590
848710
848710
600
2584457
2498025
601
2584457
2498025
747318
842878
2746
11343
670
533
56760
680
1332681
1127965
690
700
412104
410762
602
610
620
630
640
650
660
710
Мехнатга хак тўлаш бўйича карз (6700)
Задолженность по оплате труда (6700)
Киска муддатли банк кредитлари (6810)
Краткосрочные банковские кредиты (6810)
Киска муддатли єарзлар (6820, 6830, 6840)
Краткосрочные займы (6820, 6830, 6840)
Узок муддатли мажбуриятларнинг жорий кисми (6950)
Текущая часть долгосрочных обязательств (6950)
Бошка кредиторлик карзлар (6950 дан ташєари 6900)
Прочие кредиторские задолженности (6900 кроме 6950)
II бўлим бўйича жами (сатр.490+600)
Итого по разделу II (стр.490+600)
Баланс пассиви бўйича жами (сатр.480+770)
Всего по пассиву баланса (стр.480+770)
69612
39605
760
19463
8712
770
3433167
4020855
780
5912935
6369136
720
730
740
750
45
2-ilova
- Ўзбекистон Республикаси Молия вазирининг
2002 йил 27 декабрдаги 140-сонли буйрујига
2-сонли илова, ЎзР АВ томонидан 2003 й.
24 январда рўйхатга олинган N 1209
МОЛИЯВИЙ НАТИЖАЛАР ТЎГРИСИДАГИ
ХИСОБОТ - 2-сонли шакл
ОТЧЕТ О ФИНАНСОВЫХ РЕЗУЛЬТАТАХ форма N 2
Кодлар
Коды
2009 йил 1 январдан 2009 йил 1 апрелгача
БІУТ бўйича 2-шакл-
с 1 января по 1 ___апреля___ 2009_год
О710002
Форма N 2 по ОКУДКорхона, ташкилот
КТУТ бўйича-
Предприятие, организация « УЗСАЛАМАН» КК
15606323
по ОКПО-
Тармок
ХХТУТ бўйича-
Отрасль ___Ег-мой махсулотлари ишлаб чикариш_______
17371
по ОКОНХ-
Ташкилий-іуєуєий шакли
ТІШТ бўйича-
Организационно-правовая форма акциядорлик_________
19300
по КОПФ-
Мулкчилик шакли
МШТ бўйича-
Форма собственности ___________акциядорлик________
161
по КФС-
Вазирлик, идора ва бошєалар
ДБИБТ бўйича-
Министерства, ведомства и другие «УЗБЕКЧАРМПОЙАФЗАЛ» ДАК
Солик тўловчининг идентификацион раєами 200146438
по СООГУСТИР-
Идентификационный номер налогоплательщика
08144
200146438
ИНН-
Худуд _____________Фаргона вилояти__________________________
МІОБТСОАТО-
Территория
Манзил
Жўнатилган сана-
Адрес __________Фаргона шахар Кувасой кучаси 61_______
Дата высылки-
Ўлчов бирлиги, минг сўм
кабул єилинган сана-
Единица измерения, тыс. сум.
Дата получения-
46
1730401
Кўрсаткичлар номи
Наименование показателя
1
Махсулот (товар, иш ва хизмат) ларни сотишдан соф
тушум
Чистая выручка от реализации
продукции (товаров, работ и услуг)
Сотилган махсулот (товар, иш ва
хизмат) ларнинг таннархи
Маісулот (товар, иш ва хизмат) ларни
сотишнинг ялпи фойдаси (зарари)
(сатр.010-020)
Давр харажатлари, жами
(сатр.050+060+070+080), шу жумладан:
Сотиш харажатлари
Расходы по реализации
Маъмурий харажатлар
Административные расходы
Бошєа операцион харажатлар
Прочие операционные расходы
Келгусида солиєєа тортиладиган базадан
чиєариладиган іисобот даври
харажатлари
Асосий фаолиятнинг бошєа даромадлари
Асосий фаолиятнинг фойдаси (зарари)
(сатр. 030-040+090)
Молиявий фаолиятнинг даромадлари,
жами (сатр.120+130+140+150+160), шу
жумладан:
Дивидендлар шаклидаги даромадлар
Фоизлар шаклидаги даромадлар
Узоє муддатли ижара (лизинг) дан
даромадлар
Валюта курси фарєидан даромадлар
Молиявий фаолиятнинг бошєа
даромадлари
Молиявий фаолият бўйича харажатлар
(сатр.180+190+200+210), шу жумладан:
Расходы по финансовой деятельности
(стр.180+190+200+210), в том числе:
Фоизлар шаклидаги харажатлар
Расходы в виде процентов
Узоє муддатли ижара (лизинг) бўйича
фоизлар шаклидаги харажатлар
Валюта курси фарєидан зарарлар
Убытки от валютных курсовых разниц
Молиявий фаолият бўйича бошєа
харажатлар
Умумхўжалик фаолиятининг фойдаси
(зарари) (сатр.100+110-170)
Фавєулоддаги фойда ва зарарлар
Даромад (фойда) солијини тўлагунга єадар
фойда (зарар) (сатр.220+/-230)
Сатр
Ўтган йилнинг шу даврида
коди
За соответствующий период
Код
прошлого года
строки
2
010
Даромад
лар
(фойда)
Доходы
(прибыль)
3
Харажат
лар
(зарарлар)
Расходы
(убытки)
4
2873114
020
030
Іисобот даврида
За отчетный период
Даромад
Лар
(фойда)
Доходы
(прибыль)
5
Харажат
Лар
(зарарлар)
Расходы
(убытки)
6
3871901
2549067
324047
3308938
562963
040
251064
302128
050
21336
25075
060
138409
151122
070
91319
125932
080
090
100
72983
260835
110
22123
23154
21381
56444
120
130
140
150
160
170
5000
180
5000
190
200
210
220
95106
278989
95106
278989
230
240
47
Даромад (фойда) солиги
Фойдадан бошєа солиєлар ва йијимлар
іисобот даврининг соф фойдаси (зарари)
(сатр.240-250-260)
250
260
270
7253,2
95106
271735,8
БЮДЖЕТГА ТЎЛОВЛАР ТЎЈРИСИДА МАЪЛУМОТ
Кўрсаткичлар номи
Наименование показателя
Сатр коди Іисоб бўйича тўланади
Код
Причитается по расчету
строки
Юридик шахслардан олинадиган даромад (фойда)
Солиги
Жисмоний шахслардан олинадиган
ддромад солиги
Шу жумладан: шахсий жамгариб бориладиган пенсия
хисобваракларига ажратмалар
Ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани
ривожлантириш солиги
Кушилган киймат солиги
280
Акциз солиги
320
Ер ости бойликларидан фойдаланганлик учун солик
Налог за пользование недрами
Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун тулов
Налог за пользование водными ресурсами
Юридик шахсларнинг мол-мулкига солинадиган солик
Налог на имущество юридических лиц
Юридик шахслардан олинадиган ер солиги
Земельный налог с юридических лиц
Ягона солик тулови
330
Ягона ер солиги
380
Катъий белгиланган солик
Фиксированные налоги
Бошка соликлар
390
Республика йул жамгармасига мажбурий туловлар
Обязательные отчисления в дорожный фонд
Бюджетдан ташкари пенсия жамгармасига мажбурий
туловлар
Обязательные отчисления во внебюджетный пенсионный
фонд
Мактаб таълими жамгармасига мажбурий туловлар
Обязательные отчисления в Фонд школьного образования
Ягона ижтимоий тулов
Единый социальный платеж
Импорт буйича божхона божи
Импортные таможенные пошлины
Махаллий бюджетга йигимлар
Сборы в местный бюджет
Бюджетга тўловларнинг кечиктирилганлиги учун
молиявий жазолар
Жами бюджетга тўловлар суммаси (280 дан 470
сатргача, 291 сатрдан ташєари)
410
Іаєиєатда тўланган
Фактически внесено
290
29927
59053
291
2804
2819
300
191060
310
340
350
360
370
400
420
11896
11250
41701
79657
83524
341020
430
440
450
460
470
440
48